ARABSUN’DAN GÜLŞEHİR’E
Doç. Dr. Faruk GÜÇLÜ
Eski adı Arapsun(Arabusun) olan Gülşehir Nevşehir’in tarihi çok eskilere dayanan ilçelerinden birisidir.
1530 yılında mezra olan Arapsun, 1582 yılında köy statüsü kazanmıştır. 1781 yılında ise kaza statüsü verilen Arapsun,büyümüş ve gelişmiştir. .Bu değişimin en önemli nedeni I. Abdülhamid’in sadrazamlarından olan Arapsunlu olan Karavezir Seyyid Mehmed Paşa idi.
1530 yılında Arapsun yerleşim yeri 140 civarında kişinin yaşadığı bir mezra idi. Önce 1582 yılında o zaman nahiye olan Uçhisar nahiyesine bağlandı. Bununla birlikte kısa bir süre Kayseri sancağına bağlı Yahyalı kazasına bağlandı.
Arapsun 1920 yılında il olan Aksaray’a bağlandı. 1920-1933 yılları arasında Aksaray iline bağlı bir kaza (ilçe) idi. Arapsun, 1933 yılından sonra Aksaray'ın il vasfını kaybetmesiyle birlikte Niğde'ye bağlanmıştır. 1947 yılında Bakanlar Kurulu kararıyla ilçenin ismi resmen Gülşehir olarak değişmiştir.
1933 ile 1954 yılları arasında Niğde iline bağlı olan Gülşehir 1954 yılında Nevşehir’in il olmasıyla birlikte Nevşehir’e bağlanmıştır.
Tahrir kayıtlarına göre Arabsun ahalisi tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktaydı. Daha sonraki yıllarda burada yaşayanlara derbendcilik hizmeti verilmiştir.
1700 yy başlarında ilçe merkezi kadar bağlı köyleri de diğer köylere göre oldukça kalabalıktı, Sivasa köyünde 31 kişi Göstesin 38 kişi kayıtlı idi.
Orhanlı köyünde 26 kişi, Ediği köyünde 27 kişi vardı.Çiftlik-i Kebir ya da Tekke Çiftliği adlarıyla anılan köy ise 41 kişiden oluşmuştur. Eğriköy 39 kişi , Bolazi diğer adıyla Madezi köyü(Mazı) 65 kişi yaşamakta idi.
Mustafa Beyli ile Eynecik köyünde 25 kişi kayıtlıdır. Eynecik köyü, Musahacılı ve Osman Fakihli köyü 35 kişiden oluşmaktaydı. Senilihüyük köyünde 222 kişi vardı. Sinason köyü; Şeyh Ali, Sipahi, Çavuşlu, Lüle, Kavde ve Çakracı mahallelerinden oluşuyordu. Yine Çavuşlu Mahallesi’nde 49 yeniçeri vardı. Lüle Mahallesi, 61 kişilik bir nüfus yaşıyordu. Göynük köyü ise 39 kişiden oluşmaktaydı.
1781 yılında bölgede az sayıda köy olduğu da anlaşılmaktadır.
Arapsun kazasına bağlanan köyler (23 Ocak 1781)
Köy Adı Eski Kazası
----------------------- ----------------------
Çiftlik-i Kebir Kayseri Yahyalı
Eğriköy Kayseri Yahyalı
Orhanlı Kayseri Yahyalı
Bolazi Kayseri Yahyalı
Mustafabeyli Kayseri Yahyalı
Eynecik Kayseri Yahyalı
Musahacılı Kayseri Yahyalı
Osman Fakihli Kayseri Yahyalı
Kalecikkaya Kırşehir Süleymanlı-i Kebir
Avranaköy Kırşehir Hacıbektaş
Hisarcık Ceviz Çayırı Kırşehir Hacıbektaş
Göynük Kırşehir Hacıbektaş
Salanda Kırşehir Hacıbektaş
Sivasa Aksaray Eyübili
Göstesin Aksaray Eyübili
Tatsun Aksaray Eyübili
Senilihüyük Niğde Nevşehir
Ediği Niğde Çamardı
Sinason Niğde Nevşehir
(Kaynak: BOA, C. DH 346/17261.)
Yararlanılan Kaynaklar
-Hamit Şafakçı; 1781 Avarız Defterine Göre Arapsun Kazası Bellek,2020
-21 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) I, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu:32, Ankara 1996, s. 1
-Tufan GÜNDÜZ, Köyden Kasabaya: Gülşehir’in Doğuşunun Hikayesi, İ.Ü.Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, Anadolu’da Tarihi Yollar ve Şehirler Semineri 21 Mayıs 2001, Bildiriler,
-Nevzat Topal, “Niğde Sancağı Merkez Kasabası Âsâr-ı ʽAtîka Defterine Göre Nevşehir ve Arapsun (Gülşehir)”, 1. Uluslararası Nevşehir Tarih ve Kültür Sempozyumu Bildirileri 16-19 Kasım 2011, C. VI, Ankara 2012,