Nevşehir'in Avanos ilçesinin yetiştirdiği önemli devlet adamlarından Kurena Mehmed Arif Bey'in yaşamı, devlet hizmetleri ve Avanos'un tarihi Taş Köprüsü'nün inşa sürecindeki katkıları kapsamlı bir araştırmayla gün yüzüne çıkarıldı.
Avanoslu Kurena Mehmed Arif Bey'in Bilinmeyen Hikâyesi
Osmanlı Devleti'nin son döneminde Sultan II. Abdülhamid'in yakın çalışma arkadaşları arasında yer alan Kurena Mehmed Arif Bey'in hayatı ve devlet hizmetleri, Dr. Harun Çolak ile Osman Aytekin tarafından hazırlanan kapsamlı araştırmayla yeniden gündeme taşındı. Çalışma, uzun yıllar devletin en kritik makamlarından birinde görev yapan Mehmed Arif Bey'in hem Osmanlı bürokrasisindeki etkisini hem de memleketi Avanos'a kazandırdığı önemli eserleri gözler önüne seriyor.
Avanoslu mu, Üsküdarlı mı?
Araştırmada, Mehmed Arif Bey'in doğum yeri konusunda farklı kaynakların bulunduğu belirtiliyor. Servet-i Fünûn dergisi doğum yerini Üsküdar olarak gösterirken, çocukları Adnan İlezdereli ile Ulviye Eriç'in aktardığı bilgiler ve Mülkiye Tarihi kayıtları onun 1866 yılında Avanos'ta dünyaya geldiğini ortaya koyuyor. Bazı eski gazetelerde ise kendisinden "Avanoslu Derdizade Arif Bey" olarak söz ediliyor.
Mülkiye'den Saraya Uzanan Başarı Hikâyesi
İlk öğrenimini Beyazıt Rüşdiyesi'nde tamamlayan Mehmed Arif Bey, Mekteb-i Mülkiye'yi sınıf birincisi olarak bitirdi. Mezuniyetinin ardından Sultan II. Abdülhamid'in iradesiyle Mabeyn-i Hümâyun İkinci Kâtipliği görevine atandı. Gösterdiği başarı sayesinde 1890 yılında "Kurena" unvanını alarak padişahın en yakın maiyetine katıldı.
Yaklaşık 19 yıl boyunca Yıldız Sarayı'nda görev yapan Mehmed Arif Bey'in dürüstlüğü ve adalet anlayışıyla tanındığı, dönemin ağır jurnal sistemi içinde haksızlığa uğrayan birçok devlet görevlisi ve aydının korunmasına katkı sağladığı ifade ediliyor.
Devletin Kritik Dönemlerinde Etkili İsim
Araştırmada, Kurena Mehmed Arif Bey'in Servet-i Fünûn dergisinin kapatılması sürecinde de önemli rol oynadığı belirtiliyor. Dergi yöneticilerinin ağır cezalara çarptırılmasını önlemek için dönemin Adliye Nazırı Abdürrahman Nureddin Paşa ile birlikte girişimlerde bulunduğu aktarılıyor.
Bazı biyografik kaynaklarda ise 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı öncesinde Sultan II. Abdülhamid'in savaş kararını almasında etkili isimlerden biri olduğu iddia edilse de, bu bilginin resmî arşiv belgeleriyle desteklenmesi gerektiği vurgulanıyor.
1905 yılında sağlık sorunları ve dönemin siyasi atmosferi nedeniyle Fransa'ya giden Mehmed Arif Bey, yaklaşık bir yıl sonra İstanbul'a döndü ancak yeniden saraydaki görevine başlamadı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra birçok devlet adamının aksine halkın saygısını koruduğu, Büyükada'daki evinin herhangi bir protestoya hedef olmadığı belirtiliyor.
Avanos'un Tarihi Taş Köprüsü Onun Israrıyla Yapıldı
Araştırmanın Nevşehir ve Avanos açısından en dikkat çekici bölümü ise Tarihi Avanos Taş Köprüsü'ne ilişkin bilgiler oldu.
Avanos Kaymakamlığı ve Avanos Belediyesi'nin resmî tarihçelerine göre, Kurena Mehmed Arif Bey'in girişimleri ve ısrarı sonucunda Sultan II. Abdülhamid döneminde Kızılırmak üzerine taş köprü yapılmasına karar verildi.
1898 yılında yapımına başlanan köprü, 1900 yılında tamamlanarak hizmete açıldı. Yaklaşık 151 metre uzunluğundaki köprü, 11 taş ayak üzerine inşa edilirken, yapımında kullanılan taşlar Avanos yakınlarındaki Çeç ve Karadağ bölgesinden getirildi. Yaklaşık 3 bin 700 Osmanlı lirasına mal olan köprü, bugün hâlâ Avanos'un en önemli simgeleri arasında yer alıyor.
İlk yıllarında ahşap tabliyeye sahip olan köprü, 1926 yılında beton tabliyeye dönüştürüldü. 1995 yılında ise yaya bölümü genişletilerek bugünkü görünümüne kavuştu.
Arşiv Belgeleri Yeni Bilgiler Ortaya Çıkarabilir
Araştırmacılar Dr. Harun Çolak ve Osman Aytekin, Kurena Mehmed Arif Bey'in Avanos Taş Köprüsü'nün yapımındaki rolünün yerel kaynaklar ve resmî kurum yayınlarında açıkça yer aldığını belirtiyor. Ancak Mehmed Arif Bey'in projedeki resmî görev ve katkılarının ayrıntılı biçimde ortaya konulabilmesi için Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde bulunan Mabeyn-i Hümâyun ve Nafia Nezareti belgelerinin incelenmesi gerektiğine dikkat çekiliyor.
Saraydan Avanos'a Uzanan Bir Hizmet Hikâyesi
Araştırma, Osmanlı Devleti'nin son döneminde önemli görevler üstlenen ve memleketi Avanos'a kalıcı eserler kazandıran Kurena Mehmed Arif Bey'in, Nevşehir tarihinin en önemli devlet adamlarından biri olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.
Doç. Dr. Faruk Güçlü de Kurena Arif Bey'in Avanos için önemine dikkat çekiyor
Doç. Dr. Faruk Güçlü de kaleme aldığı "Avanoslu Kurena Arif Bey" başlıklı çalışmasında, Kurena Arif Bey'in yalnızca Osmanlı sarayında Mabeyn-i Hümâyun Kâtibi ve padişahın yakın çevresinde yer alan bir devlet adamı olmadığını, aynı zamanda Avanos'un gelişimi için önemli hizmetlerde bulunduğunu vurguluyor.
Güçlü'nün aktardığı bilgilere göre, Sultan II. Abdülhamid döneminde 1898 yılında yapımına başlanan ve 1900 yılında hizmete açılan Avanos Tarihi Taş Köprüsü, Kurena Arif Bey'in girişimleri ve katkılarıyla hayata geçirildi. Yaklaşık 151 metre uzunluğundaki köprü, Kızılırmak'ın iki yakasını birbirine bağlayarak Avanos'un sosyal ve ekonomik gelişiminde önemli rol oynadı. İlk yıllarında ahşap tabliyeye sahip olan köprü, 1924-1926 yılları arasında Avanoslu Ali Rıza Bey'in girişimleriyle beton tabliyeye dönüştürüldü.
Doç. Dr. Faruk Güçlü, Kurena Arif Bey'in Avanos tarihindeki ikinci önemli hizmetinin ise ilçenin idari statüsünün yeniden kazanılması olduğunu belirtiyor. 1877 yılında ilçe statüsünü kaybederek köy konumuna düşen Avanos'un, Kurena Arif Bey'in saraydaki girişimleri sonucunda 1887 yılında yeniden ilçe statüsüne kavuştuğunu ifade eden Güçlü, bu gelişmenin Avanos'un idari ve sosyal yapısında önemli bir dönüm noktası olduğunu kaydediyor.
Araştırmalarda yer alan bilgiler, Kurena Arif Bey'in hem Osmanlı devlet yönetimindeki etkin görevleri hem de memleketi Avanos'un gelişimi için yaptığı girişimlerle bölge tarihinin öne çıkan isimlerinden biri olduğunu ortaya koyuyor.
Mustafa Taşkın:Geçmiş zaman olur ki; "1936 yılında Avanos Taş Köprü - Köprü yapılalı henüz 35 yıl olmuş ve halâ ötegeçe bomboş ve ıssız..."