NEVŞEHİR BÖLGESİNDEN KIBRIS’TA ZORUNLU İSKANA TABİ TUTULANLAR
Doç. Dr. Faruk GÜÇLÜ
Kıbrıs, Lala Mustafa Paşa komutasındaki ordu ve Piyale Paşa komutasındaki donanma ile birlikte yaya 60.000 kişiden oluşan Osmanlı Ordusu, 2 Temmuz 1570'te Limasol'a çıkması ve 4 Ağustos 1571'de Mağusa'nın Venedikli Mağusa Kale komutanı Bragadino'nun 5 maddelik bir antlaşmayla kaleyi teslim etmesiyle sonuçlanan bir seferle Osmanlı İdaresine girdi. Kıbrıs'ın ele geçirilmesiyle Osmanlı Devleti, Doğu Akdeniz'e tamamen hâkim olmuştur.
1571 yılında Kıbrıs'ta nüfus kayıtlarına göre yerli halkın nüfusu 150.000'dir. Adada bulunan Türk askeri ise 30.000 kadardır. Adanın Osmanlı egemenliğine geçmesinin ardından Karaman'dan(o zaman eyalet) adaya göç ettirilen Türkler ve Beyşehir, Ürgüp, Niğde, Aksaray, Akşehir gibi Anadolu'nun orta kesiminde kalan şehirlerinden aileler getirilerek yerleştirilmiştir.
Kıbrıs'a giden Karamanlılar; 1571 yılındaki Osmanlı fethinden sonra adanın Türkleştirilmesi ve güvenliğinin sağlanması amacıyla uygulanan "sürgün ve iskan" politikasıyla gönderilenlerden bir kısmı Hırıstiyan Rum, bir kısmı Hristiyan Türk aileleridir. Adanın imarı ve tarımı için gönderilmişlerdir.
Padişah II. Selim, 21 Eylül 1571 tarihinde ferman çıkararak Karaman, İçel, Alanya, Antalya ve Mersin gibi bölgelerden Kıbrıs'a nüfus gönderilmesini emretti. Kıbrıs’ın imar ve iskanı için 21 Eylül 1572 tarihinde çıkarılmış olan sürgün hükmü çerçevesinde, Anadolu’nun güney ve iç bölgelerinden nüfus nakline başlanmıştır.
Karaman Eyaleti’ne bağlı Beyşehir, Seydişehir, Aksaray, Andugu(Altunhisar), Develikarahisar, Ürgüp, Koçhisar, Niğde, Bor, Ilgın, İshaklı ve Akşehir kazalarından yazılan sürgün haneleri bir defter haline getirilmiştir. Defterdeki Niğde ile ilgili kayıtlara göre; Niğde şehir merkeziyle kaza ve nahiyelerinden toplam 246 hane Kıbrıs’a gönderilmek üzere tespit edilmiştir. Bu ailelerin yirmi ikisi erkek ve onu kız olmak üzere toplam otuz iki çocuklarının olduğu görülmektedir. Tespit edilen aile reislerinden otuzu meslek sahibi iken diğerlerinin mesleği yoktur. Niğde’den tespit edilen 246 aileden 132’si gönüllü, otuz altısı sürgün hükmü gereğince, yetmiş altısı da isnat edilen değişik suçlardan dolayı sürgün yazılmışlardır.
13-23 Nisan 1573 tarihinde düzenlenmiş olan deftere göre. Ü r g ü p kazasında 681 haneden. 70'i oğlan,37'si kız olmak üzere toplam 107 çocuk ile 63 sürgün hane yazılmıştır. Ürgüp'den gönderilen 63 hanenin sadece 24'ü (%38.O9) kendi rızasıyla iskana tabii tutulmuştur.
1702’de Niğde, Bor, Ürgüp ve Ereğli’de yaptıkları haydutluk dolayısıyla önce Rakka’ya iskanları ferman olunan, ancak daha sonra Kıbrıs’a sürülmeleri kararlaştırılan Güngördü, Delili ve Kırıntılı cemaatlerinin, gemilerle nakledilmesi için Kıbrıs valisi Vezir Osman Paşa’ya emir verilmişti. (BOA, Maliyeden Müdevver Defterler, nr. 8458: 266, 267)
Tespit edildiği kadarıyla şimdiki Nevşehir sınırları içerisinde kalan bölgelerden Kıbrıs’a kendi isteğiyle ya da sürgün olarak gönderilenlerin dağılımı aşağıdaki şekilde yapılabilir.
|
O zaman bağlı olduğu Kaza |
Yerleşim yeri adı |
Gönderilen hane sayısı |
|
Aksaray |
Tatlarini |
1 |
|
“ |
Yalman |
1 |
|
“ |
Sivasa |
2 |
|
“ |
Göstesin |
2 |
|
“ |
Çiftlik |
1 |
|
Ürgüp |
Nefs-i Ürgüp |
8 |
|
“ |
Çardak |
2 |
|
“ |
Ortahisar |
4 |
|
“ |
Gögercinlik- |
4 |
|
“ |
Kavak |
1 |
|
“ |
Nar |
1 |
|
“ |
Çavuşili |
1 |
|
“ |
Tamsa-Damsa |
2 |
|
“ |
Kızılcain |
1 |
|
“ |
Zile(Zeile) |
1 |
|
“ |
Karacaviran |
2 |
|
“ |
Karlık |
1 |
|
“ |
Boyalu |
1 |
|
“ |
Sulusaray |
2 |
|
“ |
Sineson |
6 |
|
“ |
Muşkara |
3 |
|
“ |
Uçhisar |
3 |
|
“ |
Hırka(bugün Kayseri’ye bağlı) |
2 |
|
“ |
Mavnah (bugünkü adı tespit edilmedi) |
1 |
63 haneden kalan kısım ise bugün olmayan köy ya da mahalle adı taşıyor.
Toplam 63 hane 70'i oğlan,37'si kız 107 kişi gönderilmiştir.
O tarihlerde Aksaray’a bağlı olan Tatlarini, Sıvasa, Göstesin ve Çiftlik bu gün Nevşehir’e bağlıdır.
Muşkara’dan gönderilen üç aile adı Davud-Bin Abdullah, Fanin Bin Savukos, Arslan Bin Murad’dır. Sineson’dan gönderilen 3 hane Rum kökenli ailelerden seçilmiştir
Osmanlı Devleti, sürgün hükmünün uygulandığı diğer bölgelerde olduğu gibi Niğde’den Kıbrıs’a gönderilecek aileleri tespit ederken şehirli-köylü, Müslim Gayrimüslim ayrımı gözetmemiştir. Niğde’den sürgün yazılan ailelerin büyük çoğunluğu Müslüman Türkler olmasına rağmen bazı Hıristiyan ailelerin de yer aldığı görülmektedir.
“Osmanlı Devleti fermanında kazalarında arazi sıkıntısı çeken, vergi defterlerinde adı olmayan, çift bozan durumunda veya işçi olarak çalışanlarla şehirlerde ve köylerde işsiz olanların Kıbrıs’a gönderilmesi emredilmekteydi. Ayrıca kasabalarda sanat ve ticaretle uğraşanlardan ise her on haneden bir hane hesabı ile Kıbrıs adasına yollanması belirtilmekteydi. Yapılan hesaba göre, bu fermanla Kıbrıs adasına 5.720 hane nakledilmesi düşünülmüştür.
1572 yılında Kıbrıs’ta yapılan sayıma göre, Kıbrıs’a Aksaray, Beyşehir, Seydişehir, Endugi, Develihisar, Ürgüp, Koçhisar, Niğde, Bor, Ilgın, İshaklı ve Akşehir’den olmak üzere toplam 1.689 aile gelmiştir. Bu ailelerin ise sadece 777’si gönüllü olarak adaya gitmeyi kabul etmiştir. XVI. yüzyılın sonlarına kadar Kıbrıs’a iskânı planlanan 12.000 aileden ancak 8.000’i yerleştirilmiştir. Daha sonraki yıllarda ise Osmanlı Devleti çeşitli adî suçluları veya görevlerinde usulsüzlük yapan devlet görevlilerini ya aileleriyle ya da yalnız olarak adaya sürmüştür. Hatta Kıbrıs adası XVII. yüzyılın son yarısı ile XVIII. yüzyılda daha çok emirleri dinlemeyen ve yerleşik ahaliye zarar veren aşiretlerin sürgün yeri olarak kullanılmıştır. Söz konusu yüzyılda Mağusa kalesi ise, imparatorluğun en azılı suçlularının gönderildiği kalelerden biridir.”( Kıbrıs Enformasyon Dairesi İnternet Sitesi).Vatan Şairi diye bildiğimiz Namık Kemal’da Mağusa Kalesinde hapsedilen kişiler arasındadır.
Eski Lefkoşa Milletvekili Emin Uzun Sineson(Mustafapaşa) doğumludur. Ailenin ne zaman Kıbrıs’a yerleştiği konusunda bir veri mevcut değildir.
Karaman Eyaletin’den Kıbrıs’a gönderilmek üzere tespit edilen hanelerin tamamının gidip gitmediğini belirlemek oldukça zordur. Kıbrıs’a gitmeyen, kaçan, yerine bedel gönderenlerin yolda vefat edenlerin olduğu anlaşılmaktadır. Bölgeden tespit edilen sürgün haneleri Silifke üzerinden Kıbrıs’a gönderilmişlerdir. Karaman bölgesinden göçenlerin Kıbrıs’a vardıktan sonra hangi bölgelere yerleştirildikleri tespit edilememiştir.
1573 yılındaki Karaman Eyaleti bugünkü Türkiye Cumhuriyeti idari yapısına göre 7 ili kapsamaktaydı. Bunlar;Karaman, Konya, Aksaray, Niğde, Kayseri, Nevşehir ve Kırşehir'dir
Yararlanılan Kaynaklar
Dündar, Recep, ve Mesut Aydın. “Karaman Eyaleti Niğde Kazasından Kıbrıs’a Göçürülen Aileler”. Journal of Turkish Research Institute, sy 47, Temmuz 2012, ss. 225-56
Gökçe, Turan. 1999. “1572-73 Yıllarında Kıbrıs’ta İskan Edilmek Üzere Karaman ve Rum Vilayetlerinde Sürülen Aileler”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 3 (2): 9-74
Orhunlu, Cengiz. ‚Osmanlı Türklerinin Kıbrıs Adasına Yerleşmesi (1570-1580)‛. Milletlerarası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi (14-19 Nisan 1969) Türk Heyeti Tebliğleri, Ankara 1971, s. 91-99.
Özkul, Ali Efdal. Kıbrıs’ın Sosyo-Ekonomik Tarihi (1726-1750). İstanbul 2006.
Aytekin Osman ; Nevşehir’den Kıbrıs’a Göç Hareketleri, Kapadokya Mirası Dergisi HBVÜ