Nevşehir’de Bir Zamanların Vazgeçilmeziydi: Tandır Kültürü Sessizce Kayboluyor.... Nevşehir’in zengin kültürel mozaiği yalnızca peri bacaları, yer altı şehirleri ve tarihi dokusuyla değil; yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa aktarılan köklü mutfak kültürüyle de dikkat çekiyor. Ancak bu kültürel mirasın en önemli parçalarından biri olan tandır kültürü, modern yaşamın ve teknolojik dönüşümün gölgesinde unutulmaya yüz tutmuş durumda.
Nevşehir’in Unutulan Tandır Kültürü: Binlerce Yıllık Gelenek
Nevşehir il genelinde binlerce yıldır süregelen toprak tandır geleneği, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de en çok tercih edilen pişirme yöntemleri arasında yer aldı. Yaklaşık 5 bin yıllık bir geçmişe sahip olan tandır kültürü; yalnızca Anadolu’ya değil, Hindistan ve Pakistan gibi farklı coğrafyalara da uzanan kadim bir miras olarak biliniyor.
İlk dönemlerde tandır, ısınma amacıyla toprak evlerin altına yapılırken, zamanla evin merkezine alınarak ekmek ve yemek pişirilen bir ocak haline geldi. Başlangıçta bacalı evlerde kullanılan tandırlar, ilerleyen süreçte ev dışına taşındı ve etten ekmeğe pek çok yemeğin pişirildiği çok yönlü bir mutfak alanına dönüştü.
Tandır Evlerinden Modern Fırınlara
Çamurdan yapılan tandırlar, ya yere gömülerek ya da insan beline kadar yükseltilip etrafı kapatılarak inşa edildi. Son yıllarda ise tandır geleneği, “tandırevi” veya “tandır başı” adı verilen kapalı mekânlarda yaşatılmaya çalışılıyor.
Ancak modern elektronik ekmek fırınlarının yaygınlaşmasıyla birlikte Nevşehir’de tandır kültürü giderek azaldı. Bugün bu gelenek daha çok kırsal kesimlerde ve bağ evlerinde yaşatılmaya çalışılıyor. Bağ evlerine yapılan küçük tandırevleri, geçmişle bağ kurmak isteyen Nevşehirlilerin bu kültüre sahip çıkma çabasının bir göstergesi olarak öne çıkıyor.
Tandırda Pişen Lezzetler Unutulmuyor
Nevşehir’de tandır yalnızca ekmek için değil; et yemekleri, yaprak sarması, kuru fasulye, çorbalar ve sıcacık tandır ekmeği için de kullanılıyordu. Tandırda pişen bu lezzetler, bugün hâlâ damaklarda unutulmaz izler bırakıyor.
Anadolu’nun Kadim Ekmeği: Yufka
Tandır kültürünün en önemli simgelerinden biri ise hiç kuşkusuz yufka ekmek. Anadolu’nun birçok bölgesinde farklı yöntemlerle yapılan yufka, Nevşehir’de kızartılmadan, tandırda veya sac üzerinde pişirilmesiyle öne çıkıyor.
Yufka ekmek; mayasız hamurdan, yalnızca un, su ve tuzla hazırlanıyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: kullanılan tuzun çekilmemiş doğal kaya tuzu olması. Yufkayı kış boyunca bozulmadan saklayan da işte bu kaya tuzu oluyor.
Nevşehir köylerinde kış aylarının vazgeçilmezi olan yufka ekmek, uygun koşullarda saklandığında 1 yıl boyunca bayatlamadan tüketilebiliyor.
Göreme’de İmece Usulü Yufka Geleneği
Tarihi net olarak bilinmeyen, Nevşehir merkez ilçeye bağlı Göreme beldesi Gedik Mahallesi’nde çekildiği belirtilen eski görüntüler, tandır kültürünün en canlı örneklerinden birini gözler önüne seriyor.
Görüntülerde, Nevşehir’in hamarat kadınları imece usulü bir araya gelerek kışlık yufka ekmek yapıyor. Sabaha karşı başlayan hazırlıklarda un hamur haline getiriliyor; günün ilk ışıklarıyla birlikte yufka yapımı başlıyor.
Kadınlar, “beze” adı verilen yuvarlak hamur parçalarını oklavayla incelterek tandır ateşinde sac üzerinde pişiriyor. Bu emek dolu çalışma, akşam hava kararıncaya kadar sürüyor. Pişirilen yufkalar, evlerin serin alanlarında veya depolarda muhafaza edilerek yıl boyunca tüketiliyor.
Tandır Başında Kültür ve Muhabbet
Yufka yapımı sadece bir üretim süreci değil; aynı zamanda kültürel bir buluşma niteliği taşıyor. Tandır başında mani, türkü ve bilmeceler söylenerek iş keyifli hale getiriliyor. Ev sahibi, imeceye katılan komşu kadınları doyurmakla yükümlü oluyor. O günün yemeği ise genellikle tandır başında yapılan gözlemeler oluyor.
“Aklım çıkdı gız… Hadin gıı gayrı, bizi çok avara koyuyorsunuz” gibi yöresel ifadeler, bu kültürün samimi ve sıcak ruhunu yansıtıyor.
Kaybolan Değil, Yaşatılması Gereken Bir Miras
Nevşehir’de tandır kültürü bugün sessizce geri plana itilse de, geçmişin bu eşsiz mirası hâlâ hafızalarda ve bağ evlerinde yaşamaya devam ediyor. Tandır; sadece bir pişirme yöntemi değil, dayanışmanın, paylaşmanın ve kültürel kimliğin sembolü olarak Nevşehir’in tarihindeki yerini koruyor.
Bir zamanlar dumanı tüten tandırlar, bugün sessizce geçmişi fısıldıyor.
1955 Kapadokyasında bölgemizde yufka açılan bir ev..
(Ömer Solak arşivinden)
Foto: Yıldız Moran
Ucasarlılar sayfasından alıntı..
Kışlık Yufka Ekmek Yapımı (Tarih belli değil)
Video Mustafa Çiğdem'den alıntı...
