Eski bir Türk geleneği olan ve kökeni Orta Asya’ya dayanan “Saya Gezmesi”, Nevşehir’in Gülşehir ilçesine bağlı Yeşilli Köyü’nde bu yıl da yaşatıldı. Yüzyıllardır süregelen bu kadim gelenek, Nevşehir il sınırları içerisindeki 16 Herikli köyleri arasında günümüzde yalnızca Yeşilli Köyü’nde uygulanmaya devam ediyor.
Her yıl ocak ayının son haftasında gerçekleştirilen Saya Gezmesi, hayvancılıkla uğraşan toplumların bereket, bolluk ve doğurganlık temennisiyle düzenlediği önemli kültürel ritüellerden biri olarak biliniyor.
Kuzuların Canlandığı Günlerde Bereket Töreni
Geçim kaynağı ağırlıklı olarak tarım ve küçükbaş hayvancılık olan Yeşilli Köyü’nde, koyunların koç katımından yaklaşık 100 gün sonra, kuzuların annelerinin karınlarında canlanmaya başladığına inanılan günlerde saya töreni düzenleniyor. Köy gençleri tarafından canlandırılan törende, sayacılar ev ev dolaşarak maniler eşliğinde un, yağ, yumurta, ekmek, bulgur ve benzeri yiyecekler topluyor.
Toplanan bu ürünler daha sonra köyde belirlenen alanlarda pişirilerek, köy halkının katılımıyla hep birlikte yeniyor. Böylece hem bereketin artacağına inanılıyor hem de toplumsal dayanışma ve birlik duygusu pekiştiriliyor.
“Saya, Yüz Demektir”
Geleneğin anlamını anlatan köy sakinlerinden Tahsin Özkan ve Aşır Tezcan, Saya Gezmesi’nin geçmişte köy yaşamının en önemli eğlence ve dayanışma unsurlarından biri olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Televizyonların olmadığı dönemlerde insanlar kendi eğlencelerini kendileri yaparmış. Saya Gezmesi de bunlardan biri. Saya ‘yüz’ demektir. Koyun yüzü, deve yüzü gibi farklı isimlerle anılır. Koç katımından tam 100 gün sonra kuzunun annesinin karnında tüylerinin çıktığına inanılır. Bu günlerde sayacılar koyun sahiplerinin evlerini dolaşır, bulgur, yağ, para, tavuk gibi hediyeler alır. Sonrasında köy gençleri bunları birlikte pişirip yer.”
Türk ve Altay Kültüründe Bereketin Simgesi
Saya Gezmesi, Türk ve Altay halk kültüründe “Bereket Töreni” olarak da biliniyor. Hayvancılıkla geçinen toplumlarda bolluğu ve verimi artırmak amacıyla yapılan bu törende, bereketin koruyucu ruhu olduğuna inanılan Saya Han adına ritüeller düzenleniyor. Töreni yürüten kişilere “Sayacı” adı veriliyor.
Geleneksel olarak sayacılar keçi derisine bürünerek köy köy, ev ev dolaşıyor; saya adı verilen manileri (goşaları) okuyarak hem eğlenceli hem de sembolik bir anlatım sunuyor. Saya kelimesi aynı zamanda otlak, mera gibi anlamlar da taşıyor.
Unutulmaya Yüz Tutmuş Bir Kültürel Miras
Geçmişten günümüze bazı değişikliklere uğrasa da bereketi, paylaşmayı ve dayanışmayı temsil eden Saya Gezmesi, Yeşilli Köyü’nde hâlâ canlı tutulmaya çalışılıyor. Köy halkı, bu geleneğin gelecek nesillere aktarılması için daha fazla tanıtılması ve desteklenmesi gerektiğini vurguluyor.