Nevşehir’in tarih sahnesinde önemli bir döneme işaret eden olaylardan biri, 1729 yılında Veziriazam İbrahim Paşa’nın himmetleriyle imar edilen Nevşehir'e yerleştirilen Boynuincelü cemaatinden seçilen 800 hane halkıyla ilgilidir. O dönemde bu halk, vakfa verecekleri vergi dışında tüm vergilerden muaf tutulmuştu; ancak bu muafiyete rağmen bazı yöneticilerin halk üzerinde haksız uygulamalarda bulunduğu belgelerde yer alıyor.
Nevşehir’in tarih sahnesinde önemli bir dönemi gün yüzüne çıkaran araştırmacı ve yazar Oğuz Özdem, şehrin ilk şehirleşme sürecinde Osmanlı yönetimi tarafından atılan adımları yazısına aktardı. Özdem’in aktardığı bilgilere göre, Nevşehir’in kurucusu Sadrazam Damat İbrahim Paşa, memleketinin imar ve şehirleşmesi için büyük gayret göstermiş, ancak bu süreç pek çok zorluk ve engeli de beraberinde getirmiştir.
Nevşehir’in Şehirleşme Süreci Kolay Olmadı
"Muşkara’nın Nevşehir hâline gelmesi kolay olmadı. Eğer İbrahim Paşa ‘damat’ vasfına sahip olmasaydı, yapılan emekler boşa çıkacaktı. Küçücük bir köyün bölgenin en gelişmiş şehri hâline gelmesi pek çok kesimin istemediği bir durumdu. Bu süreçte eşkıya ve zorbalıkla da mücadele edildi.
Nevşehir’in Nüfusunu Artırma Çabaları
O dönemde Nevşehir’in nüfusunu artırmak ve şehirleşmeyi desteklemek amacıyla çevre il, köy ve kazalardan Müslüman ve gayrimüslim vatandaşlar cazip teklifler ile bölgeye davet edilmişti. Niğde, Kayseri, Yozgat, Kırşehir’den konar-göçer Türkmen aşiretleri ile Rum tebaa bölgeye taşındı. Bu gruba Aksaray ve Ortaköy’den gelen 800 hanelik Boynuincelü aşireti de dahil oldu.
Piri Oğlu Mustafa ve Haksız Vergi Uygulamaları
Zamanla Boynuincelü aşiretinin reisi olan Piri Oğlu Mustafa, halktan uygunsuz vergi ve haraç toplamaya başladı. Saraya yapılan şikâyetler üzerine, III. Ahmet döneminde mühürlü bir ferman bölgeye gönderildi. Ferman, Nevşehir, Kayseri ve Niğde kadılarına ve mütevellilere açık talimatlar içeriyordu:
-
Boynuincelü cemaatinden seçilen 800 hane halkı, vakfa verecekleri vergi dışında tüm vergilerden muaf tutulacaktı.
-
Ancak Piri Oğlu Mustafa, kardeşi, oğlu Mahmud ve bazı kethüdalar işbirliği yaparak haksız yere para talep etmiş ve iki kat vergi toplamaya kalkışmıştı.
-
Fermana göre, bu kişilerin toplayamayacağı paralar devletin malıydı ve halkın zulüm görmesine son verilmeliydi.
Emir ve Yaptırımlar
Ferman, ayrıca şunları içeriyordu:
-
Piri Oğlu Mustafa ve işbirlikçilerinin mal varlıklarına el konulacak, Nevşehir Kalesi’ne hapsedilecek ve daha sonra ailesiyle birlikte Kıbrıs’a sürgün edilecekti.
-
Yardım eden kişiler de Niğde Kalesi’ne hapis edilecek; tüm mal varlığı defterleri İstanbul’a gönderilecekti.
-
Görevlendirilen mübaşir, halkın korunması ve emirlerin eksiksiz yerine getirilmesini sağlayacaktı.
Tarihî Önemi
Bu olay, Nevşehir’in imar ve ihya sürecinde karşılaşılan idari sorunları, aşiret otoritelerini ve vergi uygulamalarını gözler önüne seriyor. Aynı zamanda III. Ahmet dönemi Osmanlı idaresinin, halkın hakkını koruma ve keyfi uygulamaları engelleme çabalarını de ortaya koyuyor.
Nevşehir’in tarihine dair belgelerde yer alan bu ferman, 8-17 Temmuz 1729 tarihli resmi emirler ile kayıt altına alınmış olup, geçmişin ibretlik bir olayı olarak günümüze ulaşmıştır.
Kaynak: Oğuz Özdem