Nevşehir'in dünyaca ünlü turizm merkezi Kapadokya, doğal güzelliklerinin yanı sıra binlerce yıllık tarihi, kültürel birikimi ve geleneksel yaşamıyla da dikkat çekiyor. Son yıllarda bölgede çekilen sinema filmleri ve televizyon dizileri, Kapadokya'nın ulusal ve uluslararası alanda tanıtımına katkı sağlarken, bölgenin kültürel kimliğinin de doğru anlatılması önem taşıyor.
Kapadokya'nın yalnızca film ve dizi çekimlerine ev sahipliği yapan bir plato olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkati çeken Baki Öncel, bölgenin asırlardır yaşattığı kültürel değerlerin, geleneklerin, törelerin ve insan hikâyelerinin de tanıtım çalışmalarında ön plana çıkarılması gerektiğini belirtti.
Öncel ile Kapadokya'da çekilen film ve dizilerin bölgenin tanıtımına etkisini, sinema sektörünün sunduğu fırsatları, kültürel mirasın korunmasını ve gelecek nesillere aktarılması gereken değerleri konuştuk.
Soru 1: Kapadokya'da film ve dizi çekimlerinin artmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?
“Öncelikle bunu bölgemiz adına önemli bir fırsat olarak görüyorum. Kapadokya, tabiatın ve tarihin birlikte meydana getirdiği muhteşem bir açık hava film platosudur. Dünyanın birçok yerinde film çekebilmek için büyük bütçelerle dekorlar hazırlanıyor, yapay mekânlar kuruluyor. Oysa Kapadokya'da tabiat, insanın hayal etmekte bile zorlanacağı dekorları asırlar öncesinden hazırlamış.
"Peribacalarımız, vadilerimiz, kaya oyma mekânlarımız, yer altı şehirlerimiz, tarihî konaklarımız ve köylerimiz başlı başına birer film sahnesidir. Bu bakımdan Kapadokya'nın Hollywood'u aratmayan doğal bir film platosu olduğunu söylemek abartı olmaz.Ancak burada üzerinde durmamız gereken bir husus var: Kapadokya'nın görüntüsü kadar ruhu da kıymetlidir.”
Soru 2: Kapadokya'nın ruhu derken neyi kastediyorsunuz?
“Bir coğrafyayı değerli kılan yalnızca dağları, taşları, vadileri ve tarihî yapıları değildir. O coğrafyada yaşayan insanların meydana getirdiği medeniyet, ahlâk, kültür ve hayat anlayışı da en az bunlar kadar önemlidir. Kapadokya, yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış, Anadolu'nun köklü kültürünün yaşandığı bir bölgedir."
"Burada insan ilişkilerinin bir hukuku, komşuluğun bir ahlâkı, misafirliğin bir adabı, aile hayatının bir terbiyesi vardır. İnsanlar yalnızca aynı mahallede oturdukları için değil, birbirlerinin sevinçlerini ve kederlerini paylaştıkları için komşu olmuşlardır. Kapadokya'yı anlatırken işte bu insanî derinliği de anlatmak gerekir. Çünkü bir şehrin binaları onun bedeniyse, kültürü ve insanları da ruhudur.”
Soru 3: Kapadokya'nın kültürel kimliğini oluşturan başlıca değerler nelerdir?
“Bunların başında ahilik anlayışı, vakıf kültürü, komşuluk hukuku, aile terbiyesi, yardımlaşma ve misafirperverlik gelir. Ahilik yalnızca esnafın ticaret hayatını düzenleyen bir teşkilatlanma değildir. Aynı zamanda dürüstlüğü, emeğe saygıyı, kanaati, paylaşmayı ve insanı aldatmamayı esas alan bir ahlâk mektebidir.
Esnafın müşterisine karşı sorumluluğu, ustanın çırağına gösterdiği ilgi, kazancın helalliğine verilen önem bu anlayışın hayatımıza yansımalarıdır. Vakıf kültürü ise toplumun merhametini kurumsallaştıran büyük bir medeniyet mirasıdır. İhtiyaç sahibinin gözetilmesi, yolcunun ağırlanması, öğrencinin desteklenmesi, yoksulun korunması, yetimin ve kimsesizin yalnız bırakılmaması bu anlayışın temelinde vardır. Komşuluk hukukunda da aynı inceliği görürüz.”
“Bir evde hastalık varsa komşular ilgilenir, bir ailede cenaze varsa mahalle o acıyı paylaşır, düğün varsa sevinç ortaklaşırdı. Aile terbiyesi de bu değerlerin yeni nesillere aktarıldığı ilk mektepti. Çocuk yalnızca anne ve babasından değil; dedesinden, ninesinden, komşusundan, ustasından ve mahallesinden de hayatı öğrenirdi.
Misafirperverlik ise bu topraklarda yalnızca bir gelenek değil, insanı değerli görmenin ifadesiydi. İşte Kapadokya'nın filmlere ve dizilere konu olabilecek asıl zenginliklerinden biri de budur.”
Soru 4: Sinema ve televizyon yapımlarında bu değerlerin yeterince işlendiğini düşünüyor musunuz?
“Bu konuda herhangi bir yapımı veya sanatçıyı hedef alarak değerlendirme yapmayı doğru bulmuyorum. Her sanat eserinin kendi konusu, anlatım dili ve bakış açısı vardır. Sanatın kendine özgü bir ifade alanı bulunduğunu da kabul etmek gerekir. Benim üzerinde durduğum husus daha geniştir.
Bir bölgede film çekmekle o bölgenin kültürünü anlatmak aynı şey değildir. Kapadokya'nın muhteşem manzaraları önünde çok güzel sahneler çekilebilir. Fakat o sahnelerin arkasında yaşayan insanın kültürü, değerleri ve hayat anlayışı yeterince tanınmıyorsa önemli bir imkân eksik değerlendirilmiş olur. Bizim beklentimiz, sanatın özgürlüğünü sınırlamak değil; sanatın beslendiği kültürel kaynakları zenginleştirmektir. Kapadokya yalnızca kameranın gördüğü bir manzara değil, insanın hissedebileceği bir hayat hikâyesi olmalıdır.”
Soru 5: Kapadokya'nın geçmişinden sinemaya ve televizyona taşınabilecek nasıl insan hikâyeleri vardır?
“Aslında Anadolu'nun her köyünde, her mahallesinde, her sokağında anlatılmayı bekleyen yüzlerce hikâye vardır. Bir ustanın çırağına yalnızca meslek değil, dürüstlük öğrettiği günler... Bir komşunun, evinde pişirdiği yemeği ihtiyaç sahibi bir aileyle paylaştığı zamanlar... Gurbete giden evladının yolunu gözleyen anneler...Mahallenin bütün çocuklarını kendi evladı gibi gören büyükler...Bir köyün okul yaptırmak için el ele vermesi, bir öğrencinin okumasına bütün mahallenin destek olması...”
“Bunlar sıradan hadiseler gibi görülebilir. Fakat gerçekte toplumun mayasını oluşturan büyük insan hikâyeleridir. Üstelik bu hikâyelerde yalnızca geçmişin güzellikleri değil; yoksulluk, ayrılık, fedakârlık, mücadele, yanlışlar, pişmanlıklar ve yeniden ayağa kalkışlar da vardır.İyi bir senaryo, bütün bunları hayatın tabiiliği içerisinde anlatabilir.”
Soru 6: Bölgenin tanıtımında yerel yönetimlere, üniversitelere ve kültür kuruluşlarına nasıl görevler düşüyor?
“Kanaatimce burada önemli bir sorumluluk bulunmaktadır. Kapadokya'nın kültürel mirasını yalnızca turizm broşürleriyle veya tanıtım filmleriyle gelecek nesillere aktaramayız. Yerel yönetimler, üniversiteler, kültür kuruluşları, araştırmacılar, tarihçiler ve sivil toplum kuruluşları birlikte çalışmalıdır. Bölgenin sözlü tarihini, geleneklerini, unutulmaya yüz tutmuş mesleklerini, aile hayatını, mahallî hikâyelerini ve toplumsal hafızasını kayıt altına almalıyız.”
“Yaşlılarımızın hatıraları dinlenmeli, eski fotoğraflar toplanmalı, geçmişte yaşanan dayanışma örnekleri belgelenmelidir. Bunlardan senaryo yazarlarının, belgesel yapımcılarının ve araştırmacıların yararlanabileceği kültürel kaynaklar oluşturulabilir. Böylece Kapadokya'ya gelen bir yapımcı yalnızca çekim yapılacak güzel mekânlar değil, anlatılmaya değer gerçek insan hikâyeleri de bulabilir.”
Soru 7: Günümüzde genç nesillerle geçmişin kültürel birikimi arasında bir kopukluk yaşandığını düşünüyor musunuz?
“Belli ölçüde böyle bir kopukluk yaşandığını düşünüyorum. Fakat bunu yalnızca gençlerin bir eksikliği olarak değerlendirmek doğru değildir. Hayat çok hızlı değişiyor. Teknoloji, iletişim imkânları, aile yapısı ve sosyal ilişkiler yeni bir döneme girdi. Gençlerimiz teknolojiye bizden daha hâkim olabilirler. Fakat yaşlılarımızın da onlara aktarabileceği büyük bir hayat tecrübesi vardır.Burada karşılıklı bir öğrenme imkânı görüyorum.”
“Gençler büyüklere teknolojiyi öğretebilir; büyükler de gençlere hayatı, hatıraları, geçmişin tecrübelerini ve insan ilişkilerinin inceliklerini anlatabilir. Bir dedenin torununa anlattığı çocukluk hatırası, bazen sayfalarca tarih kitabının veremediği duyguyu verebilir. Bu sebeple kuşakları birbirinden uzaklaştırmak yerine birbirine yaklaştıracak çalışmalar yapılmalıdır.”
Soru 8: Geçmişin bütün geleneklerini bugüne taşımak mümkün müdür?
“Elbette değildir. Zaten böyle bir beklenti gerçekçi de olmaz. Toplumlar değişir, hayat şartları değişir, ihtiyaçlar değişir. Her eski uygulamanın doğru, her yeni uygulamanın yanlış olduğunu söyleyemeyiz. Önemli olan, geçmişten bugüne taşınması gereken temel değerleri ayırt edebilmektir. Mesela komşuluk biçimi değişebilir ama komşuya karşı sorumluluk ortadan kalkmamalıdır. Yardımlaşmanın yöntemleri değişebilir ama merhamet kaybolmamalıdır. Aile hayatının şartları değişebilir ama sevgi, saygı, sadakat ve sorumluluk devam etmelidir.”
“Ahilik teşkilatının tarihî yapısı bugün aynı şekilde bulunmayabilir ama dürüst ticaret, iş ahlâkı ve emeğe saygı her dönemde ihtiyaçtır. Mesele geçmişi aynen tekrar etmek değil, geçmişin hikmetini bugünün imkânlarıyla yaşatabilmektir.”
Soru 9: Sinema ve diziler bu kültürel aktarımda nasıl bir rol oynayabilir?
“Sinema ve televizyonun insan üzerindeki etkisi çok büyüktür. Bazen bir filmde anlatılan küçük bir iyilik, uzun uzun yapılan nasihatlerden daha etkili olabilir. Bir çocuğun yaşlı bir komşuya yardım etmesi, bir ustanın çırağının hatasını sabırla düzeltmesi, bir ailenin zor günlerinde birbirine sahip çıkması izleyicinin gönlünde derin izler bırakabilir. Elbette sanat eserleri birer nasihat kürsüsüne dönüştürülmemelidir. İnsan hayatı bütün gerçekliğiyle anlatılmalıdır.”
“Fakat iyiliğin, dürüstlüğün, fedakârlığın ve merhametin de hayatın bir gerçeği olduğu unutulmamalıdır. Kapadokya'nın kültürel birikimi bu bakımdan senaryo yazarlarına son derece zengin imkânlar sunmaktadır.”
Soru 10: Kapadokya'da çekilen yapımların bölge halkıyla ilişkisi konusunda neler söylersiniz?
“Bölge halkını yalnızca çekimlerde görev alan veya hizmet sunan insanlar olarak görmemek gerekir. Onlar aynı zamanda bu coğrafyanın kültürel hafızasının taşıyıcılarıdır.Bir köyün yaşlısından dinlenecek hatıra, bir esnafın anlatacağı olay, bir annenin aile hayatına ilişkin tecrübesi senaryo yazarına bambaşka kapılar açabilir.”
“Bu sebeple yapım ekipleriyle bölgenin kültür insanları, araştırmacıları ve yerel halkı arasında daha güçlü ilişkiler kurulmasını faydalı buluyorum. Bu, hem yapımların anlatım zenginliğini artırabilir hem de bölge insanının kendi kültürüne sahip çıkma şuurunu güçlendirebilir.”
Soru 11: Kapadokya'nın kültürel hafızasını korumak için somut olarak ne yapılabilir?
“Ben özellikle bir Kapadokya Kültürel Hafıza Arşivi oluşturulmasını önemli buluyorum. Bu arşivde köylerimizin ve mahallelerimizin geçmişi, sözlü tarih kayıtları, eski fotoğraflar, geleneksel meslekler, düğün ve cenaze âdetleri, yardımlaşma örnekleri, vakıf eserleri ve aile hatıraları bir araya getirilebilir. Bunun yanında gençlerin yaşlılarla röportaj yaptığı çalışmalar düzenlenebilir. Öğrenciler kendi aile büyüklerinin hatıralarını kaydedebilir. Üniversiteler bu kayıtları bilimsel yöntemlerle değerlendirebilir. Yerel yönetimler ve kültür kuruluşları bunların korunmasına destek verebilir.”
“Bu çalışmalar yalnızca film ve dizi yapımcılarına kaynak oluşturmakla kalmaz, gelecek nesillere de çok kıymetli bir miras bırakır. Çünkü kayda alınmayan hatıralar, onları yaşayan insanlarla birlikte zamanla kaybolmaktadır.”
Soru 12: Son olarak yapımcılara, kültür kuruluşlarına ve genç nesillere nasıl bir çağrıda bulunmak istersiniz?
“Kapadokya'ya gelen sanatçılarımızı, yapımcılarımızı ve sinema emekçilerini bu bölgenin önemli birer kültür elçisi olarak görüyorum. Onlardan beklentimiz yalnızca güzel görüntüler çekmeleri değil, bu coğrafyanın insanını ve kültürel derinliğini de tanımaya gayret etmeleridir. Yerel yöneticilerimize, üniversitelerimize ve kültür kuruluşlarımıza da çağrım şudur: Kapadokya'nın kültürel mirasını araştırmak, korumak ve gelecek nesillere aktarmak için ortak çalışmalar geliştirelim.”
“Gençlerimize ise özellikle şunu söylemek isterim: Yaşadığınız toprakları tanıyın. Büyüklerinizin hatıralarını dinleyin. Köyünüzün, mahallenizin, ailenizin hikâyesini öğrenin. Teknolojinin sunduğu imkânları bu kültürel mirası korumak ve yaşatmak için de kullanın. Çünkü bir toplumun geleceği, geçmişiyle kurduğu sağlıklı bağ üzerinde yükselir. Kapadokya'nın peribacaları, vadileri ve tarihî yapıları elbette büyük bir hazinedir. Fakat bu coğrafyanın asırlar boyunca yetiştirdiği insanlar, yaşattığı değerler ve biriktirdiği hatıralar da en az onlar kadar kıymetlidir.Kapadokya'nın taşını, toprağını, vadilerini ve peribacalarını dünyaya tanıtırken; ahlâkını, irfanını, merhametini, misafirperverliğini ve insan hikâyelerini de unutmayalım.Çünkü Kapadokya yalnızca seyredilecek bir manzara değil, anlaşılacak ve gelecek nesillere aktarılacak bir medeniyet mirasıdır.”
