Emekli eğitimci, araştırmacı, gazeteci ve yazar Oğuz Özdem, kaleme aldığı yazısında Nevşehir’in eski adı olan Muşkara’nın şehirleşme sürecinde Osmanlı yönetimi tarafından atılan önemli adımlardan birini gün yüzüne çıkardı.

Özdem’in aktardığı bilgilere göre, Nevşehir’in kurucusu olarak bilinen Sadrazam Damat İbrahim Paşa, Muşkara’nın hızla gelişmesini ve önemli bir ticaret merkezi haline gelmesini hedefliyordu. Ancak beklenen hızlı gelişmenin gerçekleşmediğini gören İbrahim Paşa, şehrin kalkınmasını hızlandıracak tedbirler almak için çevresindeki yöneticilerle istişarelerde bulundu.

Dönemin şehirlerinin gelişim süreçlerini inceleten İbrahim Paşa’ya gelen raporların büyük çoğunluğu, ticaretin artmasının şehirleşmenin temel unsuru olduğu ve bunun için de tüccarların konaklayabileceği büyük bir hanın yapılmasının gerekli olduğu yönündeydi.

Muşkara İçin Han Yapılması İstendi

Bu görüşler üzerine Sadrazam Damat İbrahim Paşa, Nevşehir’de görev yapan yöneticilere bir ferman gönderdi. Fermanda, Nevşehir’de Yeğen Mehmed Bey’e, Nevşehir Kadısı’na ve bina emini Mustafa’ya hitaben önemli talimatlar yer aldı.

Fermanda, Allah’ın lütfuyla Nevşehir’in hayır eserleriyle günden güne geliştiği belirtilirken, bir şehrin asıl kalkınmasının ticaretin artmasıyla mümkün olacağı vurgulandı. Bu nedenle diğer büyük şehirlerde olduğu gibi kervanların ve tüccarların Nevşehir’e uğramasının sağlanması gerektiği ifade edildi.

“İstanbul Hanları Gibi Taş Bir Han Yapılsın”

Fermanda, Nevşehir’in ticari cazibesini artırmak için şu soruların araştırılması istendi:

  • Tüccarların Nevşehir’e gelmesini sağlayacak unsurlar nelerdir?

  • Ürgüp ve çevresinde ticaret yapan tüccarların görüşleri nelerdir?

  • Şehir, önemli ticaret yolları üzerindeki şehirler gibi kervanların uğrak noktası haline getirilebilir mi?

Sadrazam Damat İbrahim Paşa ayrıca, İstanbul’daki hanlara benzer şekilde 20-30 odalı taştan bir hanın yapılmasının tüccarların şehre gelmesine katkı sağlayıp sağlamayacağının araştırılmasını istedi. Eğer ticaretin gelişmesi bu şekilde mümkün olacaksa, cami-i şerif çevresinde uygun bir yere yeni bir han yapılması için keşif yapılması ve hazırlanan raporların İstanbul’a gönderilmesi talimatını verdi.

Fermanda ayrıca, Nevşehir’in gelişmesinin nüfus artırılarak yeni insanların yerleştirilmesiyle mi yoksa başka yöntemlerle mi sağlanabileceğinin araştırılması da istendi.

Nevşehir’in Şehirleşme Sürecine Işık Tutuyor

19–28 Ağustos 1727 tarihli bu fermanın, Nevşehir’in şehirleşme ve ticaret merkezi olma yolunda atılan önemli adımlardan biri olduğunu belirten araştırmacı Oğuz Özdem, bu tür belgelerin kentin tarihini anlamak açısından büyük önem taşıdığını ifade etti.

Osmanlı arşivlerinden çıkan bu tür belgeler, Nevşehir’in Muşkara’dan modern bir şehir haline gelme sürecinde ticaretin ve kervan yollarının ne kadar önemli olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.

1721 YILINDA YAZILAN BİR FERMANDA MUŞKARA İÇİN İSTENİLEN HAN

İşte o tarihi ferman;

Damat İbrahim Paşa da vakit geçirmeden Nevşehir’de eli kolu olan kişilere bir ferman yollar ki içeriği şöyledir:

“ Nevşehir’de Yeğen Mehmed Bey’e, Nevşehir kadısına ve Nevşehir’de bina emini olan Mustafa’ya hüküm ki,

Allah’ın lütfu ile Nevşehir, çeşitli hayır eserleriyle günden güne mamur ve âbâdân olmaktadır. Ancak bir şehrin kalkınmasını tamamlayacak şey, ancak ticaretin artmasıdır. Diğer önemli şehirlerde olduğu gibi kervanların ve tüccarların buraya uğrayarak alış-veriş yapmaları şehrin kalkınmasına yardımcı olacaktır.

Siz ki adı geçenlersiniz, Nevşehir’de tüccarların şehrin kalkınmasına yardımcı olacaksınızdır. Nevşehir’de tüccar sayısının artmasını ne sağlayabilir, araştırıp öğrenin. O bölgede ve Ürgüp’te ticaret yapan tüccarlardan bu konuları sorun. Nevşehir’in yol üstündeki önemli şehirler gibi tüccarların karargâhı haline getirilmesi nasıl sağlanabilir, bunu öğrenin.

İstanbul hanları gibi 20-30 odalı taştan yapılmış bir hanın inşası ile tüccarın ve mallarının buraya getirilmesi faydalı olabilir mi? Yoksa başka bir hanın inşası ile tüccar mı getirilebilir? Eğer ticaretin artması bir han yapılmasına bağlı ise, cami-i şerif etrafında uygun bir yere İstanbul hanları gibi 20-30 odalı yeni bir han yapılması için keşifleri yapın ve hazırlanacak defterini gönderin.

Başka bir han yapılması için gereken keşifleri yapın ve hazırlanacak defterini gönderin. Nüfusun artırılması ve buraya insan yerleştirilmesiyle mi olur yoksa başka bir şekilde mi, tespit edip bildirin.

19-28 Ağustos 1727

Kaynak: Oğuz Özdem