BAŞDERE KASABASININ TARİHSEL GEÇMİŞİ
Doç. Dr.Faruk Güçlü
Osmanlı dönemine ait kayıtlara göre Başköy; 1530 yılında Ürgüp kazasına bağlıydı. Sonraki dönemde Başköy, Osmanlı Devleti'nde sırasıyla Ürgüp, İncesu ve Niğde kazalarına bağlandı. Başköy, 1972 yılına kadar Kayseri ilinin İncesu ilçesine bağlı bir köydü. 29 Şubat 1972'de "Başdere" adıyla belde belediyesine dönüşürken Nevşehir ilinin yeni ilçe statüsü alan Ürgüp ilçesine bağlandı. Kasabanın belediye statüsü, nüfusunun 2000 kişinin altına düşmesi üzerine 2013 yılında sona erdi. 2012 nüfusu esas alınarak mahkemede açılan davada Başdere nüfusunun 2000'in üzerinde olduğunun tespit edilmesi üzerine belde statüsü 2024 yılında geri verildi(Wikipedi).
1971 yılına kadar Kayseri'nin İncesu kazasına bağlı iken Başköy ismi ile bilinen köy, 1971'de halk oylaması sonucu Ürgüp'e geçilerek 1972 yılında kasaba olarak Başdere ismini almıştır. Kasaba iken ilk belediye başkanı rahmetli İzzet Atay’dır.
Başköy iken Eyüplü ve Sultanım olarak iki mahalleden ibaretti. Kasaba olunca mahalle sayısı Sultanım, Eyüplü, Orta ve Yeni Mahalle olarak 4 mahalleye ayrılmıştır.
Köyde Türkler öncesi yerleşim Asurlara kadar uzanmaktadır. Kasabada Sultanım önü civarında Romalılara Ait yerleşmelere rastlanır. Eskibaşköy ,Hodul dağı ve Derecik mevkiinde Rumlardan kalma yerleşme ve kilise Kalıntıları vardır.
Selçukluların Orta Asya’dan gelen Türkleri Anadolu’ya yerleştirme politikasına dikkat edecek olursak ilk yerleşme tarihi 1300’lü yıllara dayanmaktadır. Köy halkının Horasanda geldiği anlatılır. Ayrıca Köyün doğusundaki Sultanım önü mevkiinde Anadolu Selçuklu döneminde büyük bir yerleşme bulunmaktadır. Yerleşmenin Sultan Alaettin Keykubat eşi tarafından kurulduğu sanılmaktadır.
Şeyh Turesan Türbesi Kayseri’nin İncesu ilçesi ile Ürgüp’ün Başköy arasında İncesu ilçe sınırları içerisinde yer alan Tekke Dağı denilen mevkide bulunmaktadır. Şeyh Turesan Türbesi inşa kitabesine göre I. Alâeddin Keykubad’ın eşi, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in annesi Mahperi Huand Hatun tarafından II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in saltanat döneminde yaptırılmıştır.
Soğanlı Derinkuyu karayolu üzerinde yer alan eski adı Mavrucan olan Güzelöz, Ortaköy ve Başköy’ün bulunduğu derin ve geniş vadinin adı bugün Mavrucandere / Başdere olarak bilinir .Bu geniş bölge 19. yüzyılın sonu 20. yüzyılın başında Türkler arasında Dereköy, Rumlar arasında ise aynı anlama gelen “Potamia” adıyla anılıyordu.
1834 tarihli Temettuat defterinde Başköy 15 hane, Güzelöz (Mavrucan) ise 30 hane olarak kaydedilmiştir
1905'te 150 hane Rum nüfusu vardı. Çok yakın olan Başköy/Kavessos köyü ağırlıkla Müslüman nüfusa sahipti. Rumların göçünden sonra Başköy halkı Dereköy'e taşındı. Daha sonra iki köy birleştirilerek Başdere adı verildi.
Kayseri Nevşehir il sınırında yer alan güzel bir kasabadır Başdere. Ankara adliyesinde “Efendi ağa” namıyla tanınan geçtiğimiz yıllarda kaybettiğimiz değerli yargıç Bilal Yıldırım Başköy doğumludur.
Yararlanılan Kaynaklar;
Wikipedi
Nilüfer Peker; Osmanlı'dan Mübadele'ye Bir Yerleşime Dair Gözlemler: Potamia Osmanlı Dünyasında Kültürel Karşılaşmalar ve Sanatsal Yansımaları, Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu'na Armağan kitabı
