KAPADOKYA BÖLGESİNDE YAHUDİ YERLEŞİMLERİ
Doç.Dr.Faruk GÜÇLÜ
Yazar Eli Erdem Demiröz’ün 1 Ekim 2024 ve 18 Şubat 2025 Tarihli Şalom Gazetesi’nde yer alan yazılarını okuyunca Kapadokya bölgesini yeterince tanımadığımızı ve yapılan araştırmaların oldukça yetersiz kaldığını anladım.
Hazar Kağanlığı 7. ve 11. yüzyıllar arasında; Hazar Denizi'nin çevresinde; Van Gölü'nden, Karadeniz kıyılarından, Kiev'e; Aral Gölü'nden, Macaristan'a kadar olan geniş topraklarda hüküm sürmüş Doğu Avrupa'da yerleşik bir Yahudiliği benimsemiş Türk devletidir.
Halen Litvanya’nın Trakai Kasabasında yaşayan Türkçe konuşan bir topluluk olduğunu on yıl önceki gezimizde bizzat yerinde görmüştüm. Hatta Kalede lokantacılık yapan Trakaili bir Türk Yahudisi Fatih ve Atatürk dönemlerinde Türkiye’ye göç eden akrabaları olduğundan söz etmişti. Yazar Refik Halit Karay’ın da Hazar(Karay) Türkü olduğunu söylemişti.
Tahrir defterleri ve tarihsel kaynaklar incelendiğinde ; Bazı Türk kökenli Yahudilerin Kapadokya bölgesine tarihin değişik dönemlerinde gelerek yerleştiklerini göstermektedir. Özkonak, Sarılar, Kayseri Bölgesi bu yerleşim alanlarının başında gelmektedir.
Özkonak'ın (eski adı Genezin ve komşu köy Ortaköy'ün birleşimi) tarihi kökenleri; erken Hristiyanlık sığınaklarına, Selçuklu ve Anadolu Beylikleri dönemine, Osmanlı tahrir defterlerindeki Müslüman ve gayrimüslim (Rum ve Ermeni) nüfusa dayanır.
Nevşehir'in Sarılar kasabası (bugünkü Avanos ilçesine bağlı Sarılar köyü veya çevresi), geçmişte bölgedeki Aşkenaz Yahudilerinin ruhani merkezi konumundaydı.(1 Ekim 2024 Şalom Gazetesi) Yahudilerin Kapadokya bölgesindeki varlığı Talmudik döneme (MS 70 – MS 640) kadar rastlar.
Sarılar çevredeki köy ve yerleşimlerde yaşayan Aşkenaz/Litvak kökenli Yahudi topluluklarının ve önemli ailelerinin yüzyıllar boyunca yer aldığı bir merkezlerden birisidir.
Ayrıca bölgedeki Aşkenaz yerleşimleri Sarılar kasabası ile sınırlı kalmamış; Abdi, Köşektaş ve Kalecik köyleri ile Kayseri ve Kırşehir gibi çevre illerde de Aşkenaz yerleşimleri kurulmuştur.
19. yüzyılın ortalarında Litvanya-Beyaz Rusya bölgesinden göç eden Shuel, Sheigam ve Lazuk (sonradan Cüel, Cigam, Lazuh ve Karaca, Yalçıntaş gibi soyadları alan) aileler bölgeye yerleşmiştir.
Kırım Tatarları ile birlikte birçok Kırımçak ve Aşkenaz da bölgeye göç etmiştir. Kırım Aluşta Kırımçak Cemaati’nden bir grup Kırımçak’ın da Kayseri’nin Karakoyunlu köyüne yerleştiği anlaşılmaktadır.
Zamanla bölgeden Yahudi aileler açısından göçler başlamış ve 1940'ların sonuna doğru ailelerin bir kısmı Ankara’ya ve farklı şehirlere göç etmiştir.
Bölgedeki bu Yahudi zanaatkarların izleri Avanos Taş Köprü gibi yapılarda kendini göstermektedir.
Ülkemizde yayınlanan Şalom Gazetesi Almanya’da yaşayan ve Avanoslu Aşkenaz Yahudi’si Çiğdem Rivka Küçük ile detaylı söyleşi yayınlamıştır. Bu söyleşi önemlidir. 'ün 1 Ekim 2024 Tarihli Şalom Gazetesi’nde yer alan söyleşiye göre; “Ailem Litvak Aşkenazi kökenlere sahip. Bir kol 19. yüzyılın üçüncü çeyreği civarında Litvanya-Beyaz Rusya bölgesinden, bir diğer kol ise Çarlık Rusya’sının baskıları sonucu Polonya-Ukrayna taraflarından göç etmişler. Daha sonra Anadolu’ya, Avanos-Nevşehir'e yerleşmişler ve 1930'lu yıllarda Ankara’ya gelmişlerdir. Akrabalarım Avanos Sarılar kasabasında onlarca kişinin çalıştığı at çiftliğinin yanında hayvancılıkla da uğraşmıştı. Doğu Avrupa’dan getirdikleri deneyimle kereste ve değirmen işinde ilerlediler. Akrabalarımdan duyduğuma göre Osmanlı döneminde Hicaz demiryolları için kereste tedarikinde bulunmuşlar. Büyük dedemin erkek kardeşi ise Avanos ve civar bölgelerde dokuma ve iplik ticareti yapmaya devam etmiştir” (1 Ekim 2024 Şalom Gazetesi)
Yazar Eli Erdem Demiröz 1 Ekim 2024 ve 18 Şubat 2025 Tarihli Şalom Gazetesinde yer alan yazılarında konuyu detaylı bir biçimde irdelemektedir.
Damat İbrahim Paşa’nın da büyük bir hoşgörü içinde Müslüman, Hıristiyan ve Yahudi ailelerin birlikte huzur içinde yaşamaları için büyük çaba gösterdiği, Müslüman ve gayrimüslim nüfusun birlikte yaşadığı Nevşehir Karasoku Mahallesine bir Ermeni kilisesi inşa edilmesine yardımcı olduğu bilinmektedir.
İbrahim Paşa’nın ileri görüşü sayesinde zanaat ve ticaret ile uğraşan Macaristan’dan göç eden birkaç ailede Nevşehir’in Avanos ilçesinin Özkonak kasabasına yerleşmiştir. Bölgede bağcılık ve tarımın gelişmesinde bu ailelerin büyük katkıları olduğu düşünülmektedir.
Yahudilikte kutsal metinlerin yeraltında saklandığı yerlere Geniza denilmektedir. Geniza , kelime anlamı olarak "saklama", "depolama" anlamına gelir. Genezin adının da bu dönemden kalmış olması büyük olasılıktır.
Genelkurmay kayıtlarına göre Çanakkale Savaşı’nda iki Nevşehirli Yahudi şehidimizin olduğu anlaşılmaktadır.
Sarılar, Özkonak ve çevresinde bulunan Yahudi ve Hıristiyan ailelerin göç etmesi sonunda bölgeye Müslüman Türkmen aşiretleri yerleşmiştir. Günümüzde ise bölgede Yahudi yerleşimi veya cemaati kalmamıştır.
Yararlanılan Kaynaklar
1-Eli Erdem DEMİRÖZ Şalom Gazetesi 01.10.2024/18.02.2025
Arıkan, İ.. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın hayatı ve devlet adamlığı. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].
Arıkan, İ.. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın hayatı ve devlet adamlığı. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].
Gül, M. F. . Nevşehirli Damâd İbrahim Paşa'nın iskân faaliyetleri: Lâle Devri’nin şanslı şehri Nevşehir. Tarihin Peşinde - Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(10), 237-254.
Gregory of Nyssa. Homilies on Ecclesiastes: An English version with supporting studies (S. G. Hall, Ed. & Trans.). De Gruyter.
Janke, A.. The Cappadocian Fathers and the Trinitarian controversy. [Historical Analysis Paper, The Franciscan University of Steubenville].
Morgenstern, A.. Hastening redemption: Messianism and the resettlement of the land of Israel. Oxford University Press.
Özdem, O. (Ed.). Nevşehir 1913 Salnamesi. Kapadokya Üniversitesi Yayınları.
