Dünya Masası | 8–15 Kasım: İklim Zirveleri ve Bitmeyen Savaş

COP31: Yangını Çıkaranlar Söndürmeye mi Geldi?

Birleşmiş Milletler'in 31. İklim Değişikliği Konferansı COP31, 9 Kasım'da Antalya'da başladı. Türkiye'nin ev sahipliğini üstlendiği konferansta müzakerelere ise Avustralya başkanlık ediyor. 190'dan fazla ülkeden temsilcinin katıldığı bu konferans, iklim kriziyle mücadele yolunda uluslararası iş birliğinin geleceğini yeniden gündeme taşıdı. Ancak otuz yılı aşkın süredir düzenlenen bu iklim konferanslarına rağmen bugün hâlâ aynı temel sorunları tartışıyor olmamız, alınan kararların ne ölçüde hayata geçirilebildiği sorusunu da beraberinde getiriyor.

2015'te imzalanan Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını 1,5 dereceyle sınırlandırmayı hedefliyordu. Fakat bu hedef, ülkelerin ekonomik çıkarlarıyla karşı karşıya kaldığında devamlı geri plana itildi. Fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısı, COP kararlarının sonuç metnine ancak 2023'teki Dubai Konferansı’nda girebildi. Üstelik bu karar, petrol, doğal gaz ve kömür tüketiminin hangi tarihte ve nasıl sona erdirileceğine ilişkin bağlayıcı ve kesin bir takvim ortaya koymadı. Aradan geçen yıllara rağmen uluslararası toplum hâlâ aynı geçişin nasıl gerçekleştirileceğini tartışıyor.

COP31'in ilk haftasında da benzer bir tabloyla karşı karşıyaydık. Fosil yakıt üreten ve tüketen ülkeler, petrol, doğal gaz ve kömürden uzaklaşmayı belirli bir takvime bağlayacak kararların önüne set çekerlerken gelişmekte olan ülkeler ise iklim krizinin sonuçlarıyla mücadele edebilmek için finansman talep ediyor. Zengin ülkeler ise bu yükün nasıl paylaşılacağı konusunda isteksiz davranıyor. ABD'nin konferansa katılmaması ve Paris Anlaşması'ndan çekilmesi de uluslararası iş birliğini zayıflatan gelişmeler arasında yer alıyor.

Ancak iklim krizini yalnızca devletler arasındaki anlaşmazlıklarla açıklamak yeterli değil. Bugünkü iklim siyasetinin en büyük çelişkilerinden biri, devasa fosil yakıt endüstrisinin bu sürecin içinde hâlâ güçlü bir konuma sahip olması. Antalya'daki konferansa fosil yakıtlarla bağlantılı 100'den fazla şirket ve sektör kuruluşunun katıldığı bildirildi. Bunların arasında büyük petrol şirketleri, finans kuruluşları ve fosil yakıt yatırımlarını destekleyen örgütler bulunuyor. Konferansta temsilci bulunduran 30 bankanın son beş yılda fosil yakıt projelerine sağladığı finansmanın 2,2 trilyon doları aştığı belirtiliyor.

Ortadaki çelişki oldukça net. Küresel ısınmayı durdurmak amacıyla bir araya gelen ülkeler, aynı zamanda bu krizin devamından ekonomik çıkar sağlayan şirketlerle müzakere ediyor. Üstelik mesele yalnızca bu şirketlerin konferanslara katılmasıyla da sınırlı değil. Petrol, doğal gaz ve kömür yatırımları hâlâ çok büyük miktarda finansman bulurken yüksek emisyonlu sanayi tesisleri üretimini sürdürüyor. Hükümetler de ekonomik büyüme, istihdam ve enerji güvenliği gerekçeleriyle bu sektörleri korumaya devam ediyor. Sanayiyi bir gecede durdurmak elbette mümkün değil. Ancak dönüşümün gerçekçi bir takvimini belirlemek, çevremizi kirleten işletmelere yaptırım uygulamak ve bu süreçte çalışanların ekonomik güvencesini sağlamak siyasi bir tercihten öte insani bir sorumluluk meselesi.

Fosil yakıt kuruluşlarına sağlanan kamu desteği de aynı tartışmanın bir diğer çok önemli bir parçası. Uluslararası Para Fonu'nun hesaplamalarına göre 2024 yılında fosil yakıtlara yönelik açık sübvansiyonlar yaklaşık 730 milyar dolara ulaştı. Çevresel ve toplumsal giderlerin fiyatlara yansıtılmamasından kaynaklanan örtük desteklerin büyüklüğü ise 6,7 trilyon dolar olarak hesaplandı. Bu ikinci rakamın tamamı şirketlere aktarılan doğrudan bir kaynak değil. Ancak fosil yakıt tüketiminin gerçek maliyetinin önemli bir bölümünün toplum ve kamu tarafından üstlenildiğini gösteriyor. Büyük şirketlerin kârlarını farklı ülkelere aktararak vergi yükümlülüklerini azaltması da devletlerin iklim yatırımları için ihtiyaç duyduğu kaynakları daraltıyor.

Bu nedenle iklim krizini bireysel tüketim alışkanlıklarına indirgemek kesinlikle gerçekçi bir yaklaşım değil. Daha az plastik kullanmak, gereksiz elektrik tüketimini azaltmak veya otomobil kullanımını sınırlamak elbette önemli. Fakat üretim biçimi, enerji altyapısı ve yatırım kararları değişmediği sürece bireysel tercihler çok sınırlı bir etki yaratabilir. Asıl mesele, yüksek emisyonlu üretimi şirketler açısından kârlı kılan ekonomik düzenin kendisi. Fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması, kirleten şirketlerin yüksek vergilendirilmesi, vergi kaçakçılığının ve kâr aktarımının engellenmesi gerekiyor. Sanayi tesislerine de uygulanabilir fakat bağlayıcı emisyon sınırları getirilmeli. Böyle bir dönüşümün maliyeti, her gün akıl verilen, ellerinde imkân varmış gibi sürekli bir şeyler yapması öğütlenen çalışanların ve dar gelirli kesimlerin üzerine bırakılamaz.

Dolayısıyla, iklim krizinin bedelini, üretimden en fazla kazanç sağlayanlar değil, çoğu zaman bu üretimden en az fayda gören topluluklar ödüyor. COP31'in önünde hâlâ bir hafta bulunuyor. Ancak otuz birinci konferans da önceki toplantılar gibi yeni vaatler ve belirsiz hedeflerle sona ererse, bunu yalnızca diplomatik bir başarısızlık olarak değerlendirmek mümkün olmayacak. Böyle bir sonuç, mevcut ekonomik düzenin ve onu sürdürmeyi tercih eden siyasi aktörlerin doğrudan sorumluluğu olacak.

Abu Dabi Görüşmeleri: Diplomasi Sürüyor, Savaş Devam Ediyor

10–11 Kasım tarihlerinde Rusya, Ukrayna ve ABD heyetleri Abu Dabi'de bir araya geldi. Birleşik Arap Emirlikleri'nin ev sahipliği yaptığı bu görüşmeler, şubat ayından beri gerçekleştirilen ilk üçlü temaslar oldu. BAE yönetimi toplantıları üçüncü tur olarak nitelendirirken ABD heyetinde Donald Trump'ın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner yer aldı. Görüşmelerde savaşın sona erdirilmesi, Ukrayna'ya verilecek güvenlik garantileri ve savaş sonrasında Avrupa'da kurulacak güvenlik düzeni konu başlıklarıydı.

Toplantıların en somut sonucu, tarafların kapsamı geniş bir esir takası konusunda prensipte anlaşabilmeleri oldu. Bin kişinin üzerinde esiri kapsaması beklenen bu takas, savaşın insani sonuçları açısından önemli bir gelişme. Ancak bunun dışında kapsamlı bir ilerleme sağlanamadı.

Ateşkes ve toprak meselesinde taraflar arasındaki sert görüş ayrılığı devam ediyor. Moskova, Ukrayna'nın Donbas bölgesinin tamamından çekilmesini isterken Kiev yönetimi topraklarından vazgeçmeyeceğini belirtiyor. Rusya'nın askeri güç kullanarak Ukrayna topraklarında kontrol sağlamaya çalışması, müzakerelerin önündeki en temel sorunlardan biri olmayı sürdürüyor.

Burada asıl üzerinde durulması gereken konu, kaçıncı görüşmenin yapıldığı değil, bu görüşmelerin hangi koşullarda yürütüldüğü. Savaşın başlangıcından bu yana diplomatik temaslar daha önce yazılarımda da üzerinde durduğum gibi defalarca gerçekleştirildi. Ancak cephedeki askeri gerçeklikle müzakere masasına taşınan talepler arasında bir uzlaşma sağlanamadı. Rusya, işgal ettiği bölgelerdeki kazanımlarını korumak ve Ukrayna'nın dış politikada aldığı kararların üzerinde belirleyici olmak istiyor. Kiev yönetimi ise egemenliğini ve toprak bütünlüğünü savunuyor. ABD ise, sürecin en etkili dış aktörü olarak kendi stratejik önceliklerini masaya taşıyor. Böylece savaş, iki ülke arasındaki askeri çatışmanın ötesine geçerek bölgesel güç dengelerinin ve büyük devletlerin güvenlik hesaplarının bir parçası hâline geliyor.

Bu mücadelenin ekonomik ve toplumsal yükü ise tabii ki doğrudan halkların üzerinde. Ukrayna'da yıkılan altyapı, üretim kayıpları, yok edilen fabrikalar ve yerinden edilen milyonlarca insan ülkenin geleceğini şimdiden şekillendiriyor. Savaş uzadıkça ekonomik sorunlar derinleşiyor; yeniden inşa ihtiyacı büyüyor ve ülkenin kaynakları git gide daha fazla savaş ihtiyaçlarına ayrılıyor. Rusya'da da artan askeri giderler ve savaş ekonomisinin maliyeti kamu kaynakları üzerinde büyük bir yük oluşturuyor. Her iki ülkede de geniş halk kesimleri savaşın sonuçlarıyla yaşamak zorunda kalırken savaşın nasıl sona ereceğine ilişkin kararlar büyük ölçüde devletlerin ve siyasi liderlerin yürüttüğü müzakerelerde alınıyor. Güvenlik mimarileri, askeri dengeler ve stratejik çıkarlar konuşulurken toplumların ekonomik geleceği, çalışma koşulları ve yeniden inşa ihtiyacı geri planda kalıyor.

Avrupa'nın bu süreçteki konumu da ayrıca dikkat çekici. Kendi güvenliğini de doğrudan ilgilendiren üçlü görüşmelerde Avrupa ülkeleri doğrudan müzakere tarafı değil. Rus heyetinin Avrupa ve NATO temsilcileriyle aynı formatta görüşmeyi reddetmesi, Avrupa kıtasının geleceğine ilişkin kararların Washington ve Moskova arasındaki temaslara bağlı hâle geldiğini gösteriyor. ABD'nin belirleyici rolü de Ukrayna'nın geleceğine ilişkin alınan ve alınacak kararların büyük güçlerin öncelikleri doğrultusunda şekillendiği mevcut tabloyu güçlendiriyor. Bu denklemde Ukrayna halkının egemenlik ve güvenlik talepleri, büyük devletlerin stratejik hesaplarıyla karşı karşıya kalıyor.

Esir takası insani boyutuyla önemli olsa da yeni bir görüşme tarihi açıklamak savaşı bitirmeye yetmez. Kalıcı bir barış planı; ne Rusya'nın askeri dayatmalarını ve işgalin sert gerçekliğini görmezden gelebilir ne de Ukrayna'nın egemenliğini küresel güç dengelerinin pazarlık konusu haline getirebilir. Toplumsal ve ekonomik tahribatın onarılması, mültecilerin geri dönüşü ve yeniden imar süreci de masadaki çözümün temel parçaları olmalıdır. Dolayısıyla savaş sürerken yapılması gereken, sadece diplomasi trafiğini canlı tutmak değil, cephede kalıcı ateşkesi sağlayıp, savaşı sona erdirecek somut sonuçlarla halklara güvenli bir gelecek sunabilmektir.

Kuzey Dalkılıç

15 Kasım 2026

Kaynaklar

COP31 ve iklim politikaları

  1. COP31: Antalya'daki konferansta neler tartışılıyor, ne başarılabilir? — The Guardian.
  2. COP31: Fosil yakıtlarla bağlantılı 100'den fazla şirket ve sektör kuruluşu konferansta temsil ediliyor — The Guardian.
  3. Fosil yakıt sübvansiyonları: 2024 küresel verileri — Uluslararası Para Fonu.
  4. COP31'de binlerce kişi çevresel yıkımı protesto etti — Le Monde.

Ukrayna ve Abu Dabi görüşmeleri

  1. Abu Dabi görüşmeleri esir takasında ilerleme sağladı, ancak barışta sağlayamadı — The Guardian.
  2. Rusya ve Ukrayna, ABD arabuluculuğunda Abu Dabi'de yaklaşık dört saat görüştü — Associated Press.
  3. ABD, Ukrayna'nın NATO üyeliği karşılığında Donbas'tan çekilmesi fikrini gündeme getirdi — Reuters.