BOYACI BİTKİLER
Medeniyetler binlerce yılda oluşmaktadır. Bunlar; Yiyeceklerden tutunda, kumaş, ev yapısı, davranışlar, müzik gibi sanatsal yapıların yanında yaşam biçimleri de kültürün parçalarıdır. Türk medeniyeti insanlık medeniyetinin en önde gelen medeniyetleri arasında olduğu için hem köklü hem de daha zengindir. Bu sav hem Türklerin engin coğrafyasıyla hem de medeniyetimizi araştıran yabancı seyyah ve bilim adamlarının kitaplarıyla sabittir.
Nevşehir’de keten tarımı yapılırdı. Yağ hanelerde tohum yağı olan bezir imal edilirken, gövdesi (Kök sapı, rizom) dokuma yapılırdı. Hayvancılık her yöreye hâkimdi. Nevşehir’in kaç sürüsü vardı bilmem. Bunların yünleri kırkılır, boyanır, halılar dokunurdu. Nevşehirliler halı dokumayı bir ek gelir olarak yaptıklarını sanıyorum.
Yöremizin zenginlik sebeplerinden biri de engin tarihidir. Yazılı tarihten beridir birçok toplum yaşamış ve yöreye her açıdan birçok zenginlikler sunmuşlardı. 1700’ lü yıllarda Türkmen aşiretleri zorunlu veya gönüllü ikamete tabi tutulmuş, onlarda gelirken kendi törelerini, tecrübelerini, işlerini, mesleklerini de getirip Türkmen kültürüne katkılar sağlamıştı. Nevşehir’in tarihini incelerken, ister istemez bazı özellikleri her zaman ön plana çıkmaktadır.
Folklorcu bir öğretmenimiz kültürümüzdeki kumaş boyamalarının Orta Anadolu’da mat, Ege’de ise daha parlak olduğunu söylemişti. Bu durum mordandan mı? (Boya sabitleyici) Yününden mi? Kaynaklandığını inanın çözemedim. Vardığım sonuç yöresel tercihtir. Demiştim.
Bitkileri kendi aralarında kullanım amaçlarına göre sınıflandırmaya çalışalım. Karşımıza; Boyacı bitkiler, kokulu bitkiler, kahve ola bilecek bitkiler, aromatik bitkiler, şifalılar, sütlüler, peyzaj bitkileri, yene bilen yabani bitkiler, yemeği yapılan yabani bitkiler, arıcılar, endemikler gibi birçok grup çıkmaktadır. Bu tür konular pek işlenmeyen araştırmalar olduğu için sürçü lisanımdan affımı dilerim.
BOYACI BİTKİLERE ÖRNEKLER.
Yöremizde dokunan halılar, kaya kiliselerinde bulunan ikonalar yöremizdeki bitkisel boyamanın geçmişte de daha yaygın kullanıldığının şahidi gibidir. Yününü koyunlardan, boyasını bitkilerden elde eden atalarımız hatırı sayılır güzel işler çıkartmıştır.
Süs ve desenlerin ayrı özellikleri olsa da yöremizdeki bitkilerin boyama güçleri hakkında biraz söz etmek isterim.
Boyamada ilk karşımıza çıkan Mordan dediğimiz ağır metal tuzlarıdır. Şap, krom, Sacı Kıbrıs, göz taşı (Bakır sülfat), kalay klorür gibi kimyasallarla işlem gören boyacı bitkiler vardı. Bu ürünler yaygın kullanıldığı zamanlar aktarlardan tedarik edilirmiş. Mordan a bir değişle de sabitleyici, renk değiştirici de diye bilmekteyiz. Boyacı bitkilerin çokluğu mordan sız da renkler vermekteydi. Örnek olarak Ada çayına (Salvia) karaçalba denmesinin nedeni siyah renk vermesidir. Yaban gülü (Rosa Canina) köklerinin kabukları harika bir kırmızı vermektedir.
Eskiden ressamlar kendi boyalarını kendileri üretirmiş. Bu durum sanatı daha kombine bir konuma getirdiği açıktır. Keza ikonaların boyaları da yöreden toplanmış toprak veya bitkisel boyalar olduğu açıktır.
Tablolarda kullanılan boyalar olsun, yapma mürekkepler olsun bu türlerde de sabitleyici kullanılmaktaydı.
Mürekkeplere örnekler.
Mürekkep ilk önce Mısır’da; M.Ö. 1000-2500 Yıllarında kullanıldığı sanılmaktadır. Araplar ilk mürekkebi Arap zamkından ve kömür tozundan imal etmiş ve kullanmışlardı. Arap zamkı bir ağacın reçinesidir. (Bazı bitkiler ve ağaçlar bünyesinde suyu daha uzun süre bulundurmak için suyu ağırlaştırır reçine veya ağır süt halinde daha uzun süre yaşamasını sağlarlar. Ayrıca ağacın reçinesi yaralanan gövde ve dallarda, yarayı kapatıcı olarak işlemi ağacın kendisi yapmaktadır.) Muhtemel kuru iklimlerin ağacından elde edilen ve zamk-ı Arabî de denilen bu reçine matbaacılık sektöründe uzunca yıldır kullanılmaktadır.
Masrafsız ve sadece uğraşı ile elde edile bilen mürekkep, başka toprak boyalarda da, kök boyalarda da uygulanabilmektedir.
Başka önemli bir sabitleyicide, yumurta akıdır.
Hat sanatında ve yazışmalarda kullanılan mürekkepte yukarda bahsettiğimiz gibi is ve zamktan oluşmaktadır. İsin kalitesi de öne çıkmaktadır. Osmanlı mimarisinde, aydınlatmadan doğan isleri belli yerlerde toplayan Yuvacıklar da bulunurmuş. Aydınlatma isinin mimariyi bozması önlenirken talebelere kullanmak üzere mürekkep ham maddesi elde edilirmiş. Buna Edirne’de ki, Selimiye Camisi de örnek olarak verilmektedir.
Kaliteli is; Bezir yağı, neft yağı, zeytinyağı, gaz yağı ve lastikten elde edilen isler öne çıkmaktadır. Zamk-ı Arabî bulunmadığı zamanlarda ise; Çam ağacı, erik ağacı, kaysı ağaçlarından elde edilen reçineler kıvama getirilip kullanılırmış.
Toprak boyalar
Toprak boyaların yapısı hakkında Ebru sanatkârımız Sayın Naile Bozkurt’tan hatırı sayılır bilgiler almıştım. Sözün kısası; “Bir sanatkâr için dünya boyaları içerisinde olduğu bir tedarik merkezi, aynı zamanda sonsuz manzaralar platformudur. Yeter ki doğayı okuya bilelim.” Zira doğayı okumada; Bitkiler, topraklar ve her şey içindeki sırları anlatmaktadır.
Bu yüzden eğitimin, hayatın içinde olması gerçekten önemlidir. Elde ettiğimiz bilgilerin de serbest hayatta kullanıla bilirliği fertlerin medeniyetlere çok önemli katkılarıdır diye biliriz. Bazı insanlar ellerinde bulunan değerleri ve bilgileri saklamaya çalışırlar. Bende böyle olgularla karşılaşmıştım. Oysa bilgilerin paylaşımı başkalarının katkılarıyla zenginleşecektir.
Toprak boyalar renkli toprakların ve benzeri yapıların çok ince öğütülmesiyle elde edilmektedir. Biz bu olayı fert bazında inceleyelim. Bir dağın resmini yapmaya çalışalım. Önce o dağdan en çok renge hâkim toprağından alırız. Eze biliyorsak ezeriz. Bu bize hammadde çokluğu sunacaktır. Su dolu bir kap içine topraktan döker iyice karıştırırız. Biraz bekledikten sonra renk pigmentleriyle yüklü bulanık suyu alır, tabanını atarız. Böyle böyle uğraştıktan sonra, çözelti suyu tepsi gibi geniş bir kabın içine döker, suyun buharlaşmasını bekleriz. Tabandaki tozu sabitleyici ile karıştırıp, boyamaya hazır hale getiririz. Keza gölgede kurutulmuş yaprak ve çiçekleri de toz haline getirip uygun sabitleyicilerle halledip kullanırız. Güzel bir etkinlik değil mi?
BOYA ELDE EDİLEN BİTKİLER
ASMA: ( Vitis vinifera) Hepimizin çok yakından tanıdığı bu sürünücü bitki meyvedir. Endüstri bitkisidir, Şifacıdır bu yüzden macunların terkibine girmiştir. Asma aynı zamanda boyacı bir bitkidir. Yaprakları; mordan ı şap ile sarı, Demir sülfat ile koyu sarı bir renk vermektedir.
AYVA AĞACI:(cydonia vulgaris) Bu bodur ağacın meyveleri yenir. Aynı zamanda şifacı, aromatik bir bitkidir. (Yaprağı ıhlamurla beraber demlenip lezzetini ve rengini zenginleştirir.) Boyacı bir ağaçtır. Kabuğu ve çekirdekleri kaynatılarak lacivert renk elde edilir. Ayrıca, Ayva yaprağı, ceviz yaprağı, soğan kabuğu ve is ile Kahve, koyu kahve, kül rengi ve sarıya çalan kahverengi elde edilir.
BOYACI ASPİRİ, Yalancı safran: (Carthamus tinçtorius) Latince adında da geçtiği gibi Tinçtorius boya anlamına gelmektedir. Aspir aynı zamanda yağ bitkisi, dolayısı ile bir endüstri bitkisi, arıcı bir bitki de olmanın yanında susuz mekânları süsleyecek bir peyzaj bitkisidir. Yeri gelmişken aspir in yağı cila ve boya sanayinde kullanılmaktadır. Aynı bitki eskiden kandillere yakıt olan yağı için yetiştirilirmiş. Boyacılıkta çiçeklerinden kırmızı boya elde edilmektedir.
SARI PAPATYA: (Cota tinçtoria) Sarı renk vermektedir.
CEVİZ AĞACI:( Junglas regia) Ceviz ağacı aynı zamanda boyacı bir ağaçtır. Yaprak, gövde ve kabuklarından mordan a ihtiyaç duymadan kahverengi verir.
CEHRİ (Fructus rhamni) Sarı renk veren dikenli bir ağaçtır. Kimyasal boyalar çıkmazdan evvel Nevşehir’in ihraç ürünlerindendi. Bu ağaç en kuru ve verimsiz topraklarda bile yetişmeyi başaran oldukça dayanıklı bir ağaçtır. Bu yüzden birçok beldede cehrilik vardır. Çit bitkisi de ola bilen cehri bir peyzaj bitkisi olarak da düşünülmelidir. Şifacı bitkiler arasında da yer bulan cehri kabız giderici ve idrar söktürücü olarak tanınmaktadır. Son yıllarda kilo kontrolünde de kullanılmaktadır. Tüm bunların yanında cehrinin arıcı bir bitki olduğu da unutulmamalıdır.
ÇİVİT OTU: ( İsatis tinçtoria) Yöremizde bir endemik alt türü (İsatis Cappadocica) de bulunan bu bitkinin yapraklarının su içinde mayalanmasıyla elde edilmektedir. Çivit aktarlarda satılmakla birlikte Nevşehir merkezde ve kırsalında en çok bulunan (Baskın tür)bitkilerden biridir. Bu baskın tür isatis florabunda olarak geçmekle birlikte, İsatis tinçtoria ya pek rastlanmaz. Oysa hemen yanımızda bulunan Niğde’de çiviti üretenler olduğunu duymuştum. Aynı işleme Florabunda da uygulanması veya gereken tohumları bulup üretilmesi Nevşehir için uygun olacağını düşünmekteyim. Zira ek gelir de demektir.
Çivit otu aynı zamanda şifalı bitkiler grubunda da yer almaktadır. Şifacılık özellikleri her geçen gün çeşitlenip artması hayli ilgi çekicidir. Arıcı bir bitki olması da çabasıdır. Çivit otunun mayalanmışından çivit mavisi elde edilmektedir. Eskiden sararan beyaz giysileri yıkarken biraz çivit kullanırlardı. Çok çok açık güzel bir mavi renk sunardı.
DOĞU ÇINARI ( Plantalus orintalis) Sabitleyiciye gerek duymadan kabuğundan kırmızı renk elde edilir. Şifacılıkta da kullanılan çınar ağacı eskiden bataklık kurutucu özelliğinden de yararlanılırmış.
EBE GÖMECİ: (Malva spp.) Yeşil renk elde etmede kullanılan ebe gömeci; Şifacılıkta ve yenile bilen yabani bitkiler arasında ve peyzaj bitkileri arasında da yer bulmaktadır. Acıgöl kırsalında bu bitkinin kökünü görmüştüm. İnanın orta boy ağacın kökü gibiydi. Çektiği ve de depoladığı su bitkiye iki bahar yetecek gibi durmaktaydı. Acı göl’de bu bitkiyi bazalt kayalardan yapılmış bahçe duvarlarının üstündeki topraklara ekmişler, harika bir peyzaj olmuş.
HAŞHAŞ:(Papaver somniferum) Kapsülü afyon adlı uyuşturucu içerir. Tohumu ekmeklere çöreklere katılmaktadır. Tohum yağı elde edilmektedir. Kendine özgü yapısından dolayı tarihte şifacılık ta da kullanılmıştır. Boyacılıkta sabitleyici kullanmaya gerek duymadan eflatun rengi vermektedir.
IHLAMUR AĞACI:( Tulipa Spp.) kabukları çam kabukları ve şapla karıştırılırsa çok sağlam bir kahverengi elde edilmektedir. Eskiden balıkçılar ağlarını bu yolla boyarlarmış. Ihlamur ayrıca aromatik ve koku bitkisidir. Şifacılığını ve arıcı bir bitki olduğunu da unutmamak gerekir.
KADIN TUZLUĞU, Karamuk çalısı: (Berberis vulgaris) Gittikçe kararan sarı renkler elde edilir. Bu çalı aynı zamanda peyzaj ve şifalı bitkilerde de yer almaktadır.
KÖK BOYASI (Rubia Tinçtorum) 1700 yıllarında dünya kök boya ihtiyacının üçte ikisini Osmanlı İmparatorluğu sağlardı. Bu renk Türk kırmızısı olarak da dünyada bilinirdi. Bitki; Şap ve taninle güzel kırmızı, demir sülfatla esmer kırmızı, krom şapı ile mavimtırak esmer kırmızı renkler vermektedir. Bu bitki ayrıca şifacılıkta da kullanılmaktadır. Günümüzde bu bitki yol kenarlarında haraplarda yabani ot sıfatına bürünmesi insanı üzmektedir. En azından gıda boyası veya organik boya yapılamaz mı? Diye düşünmeden edemiyorum.
MAZI: (Thuja orientalis) Meyveleri çok önemli sabitleyici olarak kayıtlardadır. Ayrıca peyzaj bitkisi ve şifacılıkta da kullanıldığı bilinmektedir.
MEYAN KÖKÜ:(Glycyrrhiza glabra) Boyacılıkta şapla sarı renk vermektedir. Şerbetçi olması nedeniyle aromatik bitkiler içerisinde kıymetli bir yeri vardır. Aynı zamanda şifalı bitkiler grubunda da değerlendirilmektedir. Çin ve Hindistan bu bitkinin tarımını yapmaktadır. Kolalı içeceklerinde içinde bulunduğu için ekonomik değeri vardır ve sanayi bitkisi olarak da değerlendirilmelidir.
YABANİ KETEN,Nevruz otu: ( Lineria Spp.) Bazı alt türleri endemik olan bu bitkiden şap veya demir sülfatla kaynatılırsa kırmızı renk elde edilmektedir.
ŞEFTALİ AĞACI (Prunus persica) Yaprakları bakır sülfatla kaynatılırsa kufi yeşil renk elde edilir.
YARPUZ: Yabani nane (Mentha pulegium) Yöremizde dar vadilerde, akarsu kenarlarında bolca bulunmaktadır. Bu aromatik bitki aynı zamanda baharat olarak da kullanılmaktadır. Tadı nanenin başka bir türevidir. Bu yüzden çayı gerçekten çok nefistir. Yarpuz salatalara ve çorbalara da katılmaktadır. Yarpuzu bu listeye alan özelliği ise demir sülfatla kaynatıldığında parlak siyah renk vermesidir.
Bu örnekleri çoğalta biliriz. Uygulamalı olarak deneyip harika etkinlikler yapa biliriz. Kırmızı, sarı ve mavi renkler ana renk olarak geçmektedir. Diğer renkler bu renklerin belli oranlarda karışımlarıyla oluşmaktadır. Siyah bezir isinden, beyaz üstübeçten, kırmızı kök boyadan, mavi çivitten elde edilirse zaten geriye ne kalır ki, Doğal olan doğadan gelmez mi?
ISIRGAN OTU ( Urtica Sp.) Yaprak bitine karşı kullanmak üzere ısırgan kaynatmıştım. Bakır renginde çok güzel bir boya vermişti. Çin de liflerinden kıymetli bir kumaş elde ettiklerini gazetelerde okumuştum.
BAZI BİTKİLERİN KENDİNE HAS VE TARİHİ ÖZELLİKLERİ
GİREBOLU/KİRABOĞLU ( Vibirnum Opulus) Şifacılık ve peyzajda öne çıkan bu bitkilerin küçük kırmızı, ekşi meyveleri vardır. Meyvelerinden turşu yapılır. Herkese haber verilir. Girebolu turşusu aş eren hamile kadınlara ikram için yapılır. “Canı bu turşuyu isterde bulamazsa “Eksikli olmasın” düsturu öndedir.
İnsanlar bulamadıklarında başka köy ve kasabalarda armış. Ana ninelerimiz bu turşuyu yapıp herkese haber vermesindeki amaçta buymuş. İçen emin olun bir çay bardağı dahi içemezmiş, lâkin bu konuda aş ermesi bitermiş. Turşudan da kesinlikle ücret talep edilmezmiş.
Günümüzde; İdrar söktürmek, yatıştırıcı, damar genişletici, kas rahatlatıcı, kalp güçlendirici olmanın yanında, vücuttaki ürenin atılmasında da kullanılmaktadır.
Diz ağrısı çeken yaşlı bir dostuma tavsiye etmiştim. Tuvalet den de uzak durma demiştim. Dizinin ağrısı hafiflemeye başlamış, tuvaletini tutamadığı için girebolu şerbetini içmeyi bırakmış.
HAZERAN ( Delphinium) Zehirli, ipek ve yün kumaş boyamada kullanılan bu bitkinin ana rengi mordur. Pembe, beyaz, açık eflatun renkleri de mevcuttur. Bu bitki kurusa dahi çiçekleri renklerini muhafaza etmektedir. Özellikle kıraç ve taş bahçelerin bence vazgeçilmez çiçeklerinden biridir.
Bitkinin özelliği seralarda tozlaşma için bulundurulan yabani arıların bahçemde sadece bu çiçekleri ziyaret etmeleri oldukça ilginçtir.
BOZ OT (Marribium Vulgare) Unutulmuş değerli bir bitkidir. Şifacılık literatüründe; İt sineği, kurt otu olarak da geçmektedir. Zira bira sütle karıştırılarak karasineklerden kurtulmak için kullanılmasının yanında, yaprak demlemesi ile de bahçe bitkilerinin yaprak bitine karşı da kullanılmaktadır.
Osmanlı mutfağında; “Kendene” çorbası yine boz otla yapılırmış. Yine bu bitkiden; Şerbetler, macunlar, şuruplar, şekerlemeler de yapılırmış. İngiltere’de bu bitkiden bira yapılmaktadır. Yöremiz insanı bu kadim bitkiyi unutsa da arılar bu bitkiyi hiç unutmamışlar. Kokusu ve verdiği tat arıların en çok ziyaret ettiği bitkilerden biri olmuştur. Arazi gezilerim sırasında denk geldiğim zaman bu bitkilerin yapraklarından yerim. İnsanın içini açıyor.
Rusların da tanıdığı bu bitki şifacılık açısından çok zengin bir yapıya sahiptir.
BAHAR YILDIZI-YALANGI (Gypsophila Paniculata) Halkımız; çöven otu, Helvacı otu, alçı otu olarak da bilinen beyaz çiçekli görkemli bir bitkidir. Günümüzde unutulanlardandır. Bazı Avrupa ülkeleri ve İsrail bu bitkiyi tarıma almıştır. Çünkü bu bitkinin çiçekleri çiçekçilerde satılmaktadır. Kökleri ve tohumları gıda sanayinde kullanılmaktadır. Bir kuş yetiştiricisinden duymuştum. Bu bitkinin tohumları kanarya yemi olarak kullanıldığını orada öğrenmiştim. Bitkinin bu özelliği faunayı da desteklemesidir.
ÇÖVEN OTU (Gypsophilla) Türkiye’de 50 kadar türünün bazıları endemiktir. Orta Anadolu’da 5 türü bulunmaktadır. Helvanın an malzemelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Dikenli çördük (Echinophora), Bazı geven türleri (Acantholimon), Helva kökü (Ankyropetalum), Dağ çöveni, yemlik (Scorzonera) bitkilerinin kökleri de çöven yerine kullanılmaktadır. Bu bitkilerin şifacı özellikleri de bulunmaktadır.
Eskiden Nevşehir de meşhur bir kebapçı vardı. Kendi imal ettiği helvalar çok güzeldi.
DAĞ KUDUZ OTU- EZENTERE: (Allysum Pateri) Endemik ve çok nadir bulunan bir dağ otu dur. Bu bitki hakkında çok değişik laflar duymuştum. Bu yüzden bu bitkiyi teyit ettirmem de lazımdı. Bitki Aşıklı Dağın ın güney cephelerinde görünmekteydi. Güvrcinlik Köyünde yaşlı bir adama bu bitkinin bulunup bulunmadığını sorunca kızdı; “Ne yapacaksın o bitkiyi” demişti, bende cevabımı almıştım.
Hikâye ye gelince; Geçmiş zamanların medyumları diyeyim-ki geleceklerden haberler verdiği gibi, karışımlar, büyü ve büyüye karşılık bir takım uğraşılarda bulunurlar ki, şu yalan dünyada o da adını ancak böyle duyururdu. Ezentere ise; kalın, etli yapraklara sahip, çalı görünümlü çok yıllık bitkiydi. Yaprakları oldukça acı ve acısı uzun süren bir bitkiydi.
Âdetimdir, mantarlar hariç bitkiyi tanımam için yapraklarında, meyvelerinden yer kendimi dinlerim. Ezentere bitkisiyle de aynı deneyimi yaşadım. Yaşadım ama gözlerimden adeta çapak fışkırıyordu, siliyorum yeniden çapaklanıyordu. Çapaklanma bittiğinde ise gözlerim cam gibi berrak olmuş, kafamın doğaldır dediğim baş ağrım bile geçmişti. Tabi şifa Allah dan. Bitkinin biraz da narkotik olduğunu belirtmem gerekmektedir.
Kültürümüzde; Saf varlık, masum varlık denen 6-7 yaşlarında bir kız çocuğunu kaynamakta olan ezentenin buharına tutup tutup çekerlermiş. Tabi çocuk bu buhara tabi oluyor, sonra bu çocuğa sorular soruyorlarmış. Çocuğun saçma sapan konuşmalarından, gelecekten haberler aldıklarına inanıyorlarmış. Ezenterenin hikâyesi böyle idi.
Sizlere Şah tere ( Fumaria Officinalis ) Şifacılıkta toprak üstü kısımları kullanılmaktadır. Birçok maraza karşı kullanılırmış. Tadı acı kendimde denedim, şekeri düşürme eylemindedir. Anam rahmetli bu bitkiye şeker otu derdi.
Tere bitkisi oldukça sırlar saklamaktadır. Ezentere, şah tere… Eskiden isimler sıfata ve yaptığı fiillere göre verilirmiş. Ayrıkta olduğu gibi; Hoşa giden ayrık türüne Mekke ayrığı denirken, başka bir alt türüne domuz ayrığı, köpek ayrığı adı verilmişti. Engerek yılanının adı da kendine göre sırlar taşıyor. Gerek, lazım olan anlamındadır. En Gerek ise, en lazım olanı anlamındadır. Yöremizde siyah boynuzlu engerek yılanı görülmektedir. Bu albızla karşılaşan bir arkadaşıma sarı ve iri gözleriyle bakıp dururmuş. Yılanı fark eden arkadaşım koşarak arabaya biner, şoför mahallinin tabanına oturup korkudan ağlamış bildiği duaları kaç kere okumuş Allah bilir. Yılanın adı da herhalde bir sıfata veya fiile dayandırılarak verilmişti.
Karamuk otu Agrostemma Milas ve Agrostemme Ocean
Ballı baba. Şifalı bir bitki.
Sarı kantaron. Şifalı ve arıcı bir bitkidir.
Caardus, Deve dikeni. Bitkilerin sanatta değerlendirmeleri. Bitki tanıtımı için çok güzel olarak değerlendirile bilir.
Çizim bitkilere örnekler.
Karamuk çalısı
